سابقه مهدويّت در اسلام به عصر نبوّت برمى‌گردد. از همان عصر نبوّت به دنبال روايات متواتر نبوى درباره مهدى امّت، وعده ظهور- پس از غيبت- نجات‌بخشى و عدل‌گسترى جهانى او و اينكه از نسل پيامبر (ص) و هم‌نام و هم‌كنيه او خواهد بود، مسلمانان با مسئله مهدويّت آشنا بودند و اين، يك باور عمومى بود و نوعى انتظار براى تحقّق اين پيش‌گويى نبوى در جامعه وجود داشت. پس از رحلت رسول خدا (ص)، وعده ظهور مهدى موعود (ع) توسط ائمه معصومان (ع) نيز استمرار يافت و مورد تأكيد و تبيين بيشتر قرار گرفت و محدّثان فريقين، اين احاديث را سينه به سينه و نسل به نسل منتقل كردند؛ بدين‌گونه در عصر ائمه (ع) هم به صورت امرى مسلّم و مورد پذيرش عمومى درآمد.

نگاهى به تاريخ اسلام نشان مى‌دهد كه در طول زمان افرادى جاه‌طلب و سودجو ادّعاى مهدويّت كرده‌اند، يا گروهى از عوام، افرادى را مهدى پنداشته‌اند، اين پندار دقيقاً از همين‌جا ناشى شده كه موضوع مهدويّت و اعتقاد به ظهور يك منجى غيبى، در ميان مسلمانان امرى مسلّم و مورد قبول بوده است و چون نام يا برخى از نشانه‌هاى آن حضرت با مشخّصات برخى از مدّعيان ياد شده، تطبيق مى‌كرده، آنان از اين موضوع سوءاستفاده كرده، خود را مهدى قلمداد مى‌كردند. گاهى خود آنان ادّعايى نداشته‌اند؛ امّا برخى از عوام‌النّاس از روى نادانى يا شدّت ستم و بيدادگرى حكومت‌ها، يا عجله‌اى كه در ظهور مهدى داشته‌اند، يا به علل ديگرى بدون آنكه در مجموع نشانه‌هاى حضرت و انطباق آنها با مدّعيان مهدويّت دقّت كنند، به اشتباه، آنان را مهدى موعود تصوّر مى‌كردند. به عنوان مثال، گروهى از مسلمانان، محمّدبن حنفيّه را چون هم‌نام و هم‌كنيه پيامبر (ص) بوده، مهدى پنداشته و بر اين باور بوده‌اند كه او نمرده، غايب است و بعداً ظاهر مى‌شود و بر دنيا مسلّط مى‌گردد.[١]

البتّه مدّعيان مهدويّت، چه در گذشته و چه در عصر حاضر، به طور عمده دو دسته بوده‌اند: ١. كسانى كه صرفاً مدّعى مقامات معنوى و كشف و كرامت بودند و با عوام فريبى و مريد بازى دنبال شهرت مذهبى و اميال فاسد ديگر بودند؛ ٢. داعيه‌داران سياسى كه براى رسيدن به قدرت، يا كسب اعتبار و قدرت بيشتر، از مهدويّت به عنوان ابزار سياسى استفاده مى‌كردند.

در اين‌جا تنها گروه دوم مورد بحث است.

گفتنى است كه به نظر مى‌رسد كلمه مهدى طى قرن اوّل و دوم هجرى به تدريج نوعى تحوّل مفهومى پيدا كرد و سپس با مهدى موعود و منتظر انطباق يافت و طبق احاديث، مصداق معيّنى پيدا كرد؛ امّا به گفته لغت‌شناسان در اصل به معناى شخصى است كه خدا او را به راه حق هدايت كرده است و در تاريخ سياسى اسلام به اين معنا به جاى اسماء به كار رفته و از نام‌هاى پر كاربرد درآمده است و كسى كه رسول خدا (ص) بشارت داده كه در آخرالزّمان مى‌آيد، مهدى ناميده شده است.[٢]

مهدى به اين معنى پيش از همه، درباره شخص رسول‌خدا (ص) به كار رفته است. چنان‌كه حسان بن ثابت، شاعر پيامبر (ص)، در سوگ آن حضرت چنين سرود:

ما بال عينك لا تنام كأنما		كحلت مآفيها بكحل الأرمد
جزعاً على المهدى اصبح ثادياً		يا خير من وطى‌ء الحطى لا تبعد [٣]