برادر نيستى. پس حقيقت هستى از آن جهت كه حقيقت هستى است، ايجاب مى‌كند استقلال و غنا و بى نيازى و عدم وابستگى به غير خود را و هم ايجاب مى‌كند اطلاق و رهايى و لامحدوديت را، يعنى ايجاب مى‌كند كه به هيچ وجه عدم و سلب در او راه نداشته باشد. نياز و فقر و وابستگى و همچنين محدوديت و توأم با نيستى بودن، از اعتبارى ديگر غير از صرافت هستى ناشى مى‌شود، ناشى از تأخّر و معلوليّت است. يعنى هستى از آن جهت كه هستى است- قطع نظر از هر اعتبار ديگر- ايجاب مى‌كند استغنا و استقلال از علت را، اما نيازمندى به علت، و به عبارت ديگر، اينكه هستى در مرحله و مرتبه‌اى نيازمند به علت باشد، از آن ناشى مى‌شود كه عين حقيقت هستى نباشد تا از ذات حق به صورت يك فيض صدور يابد. لازمه فيض بودن، تأخّر و نيازمندى است، بلكه به حقيقت، چيزى جز آن نيست.

از اينجا مى‌فهميم كه بنابر اصالت وجود اگر نظر عقل را به حقيقت هستى بدوزيم، در آنجا بى نيازى و استغنا و اوليت مى‌بينيم، و به عبارت ديگر، حقيقت هستى مساوى است با وجوب ذاتى، و به تعبيرى كه هگل را پسند آيد، وجه معقول حقيقت هستى بى‌نيازى از علت است. نياز به علت از اعتبارى علاوه بر حقيقت هستى پيدا مى‌شود كه همان تأخّر و محدوديت است، و به تعبيرى ديگر، نياز به علت عين تأخّر مرتبه هستى از حقيقت هستى‌است، و به‌تعبيرى‌متناسب باتعبيرهگل، نياز به علت وجه غير معقول هستى‌است.

اين است معنى اينكه مى‌گويند صدّيّقين چون به حقيقت وجود مى‌نگرند و هستى را قطع نظر از هر قيد و اضافه‌اى تحت مطالعه قرار مى‌دهند، اولين چيزى كه كشف مى‌كنند ذات واجب الوجود و علت نخستين است، سپس از ذات واجب‌الوجود به آثار و معلولاتش كه هستى محض نيستند و هستى‌هاى محدود و توأم با عدم‌اند، استدلال مى‌كنند. و اين است معنى اينكه در اين منطق هيچ چيزى واسطه اثبات ذات حق نيست، ذات خدا خود گواه بر وجود خويش است: «شَهِدَاللّهُ انَّهُ لا الهَ الّا هُوَ وَ المَلائِكَةُ وَ اولواالعِلمَ.»[١]

آفتاب آمد دليل آفتاب‌		گر دليلت بايد از وى رخ متاب‌
سايه گر از وى نشانى مى‌دهد		شمس هر دم نور جانى مى‌دهد

از اينجا معلوم مى‌شود كه چقدر پوچ است سخن كسى كه مى‌گويد: فرض علت نخستين‌

[١] - آل‌عمران، ١٨.