با خود آمد گفت اى بحر خوشى‌		اى نهاده هوش را در بيهشى‌
خواب در بنهاده‌اى بيدارى‌اى‌		بسته‌اى در بى دلى دلداده‌اى‌
منعمى پنهان كنى در ذلّ فقر		طوق دولت بندى اندر غلّ فقر
ضد اندر ضد پنهان مندرج‌		آتش اندر آب سوزان مندمج‌
روضه‌اى در آتش نمرود درج‌		دخلها رويان شده از بذل و خرج‌
ميوه شيرين نهان در شاخ و برگ‌		زندگى جاودان در زير مرگ‌
در عدم پنهان شده موجودى‌اى‌		در سرشت ساجدى مسجودى‌اى‌
آهن و سنگ از برونش مظلمى‌		وز درون نورى و شمع عالمى‌
درج در خوفى هزاران ايمنى‌		در سواد چشم چندين روشنى‌
اى مبدل كرده خاكى را به زر		خاك ديگر را نموده بوالبشر
اى كه خاك شوره را تو نان كنى‌		اى كه نان مرده را تو جان كنى‌
اى كه جان خيره را رهبر كنى‌		اى كه بى ره را تو پيغمبر كنى‌
اى كه خاك تيره را تو جان دهى‌		عقل و حس و روزى و ايمان دهى‌
شكّر از نى ميوه از چوب آورى‌		از منى مرده بت خوب آورى‌
گل ز گل صفوت ز دل پيدا كنى‌		پيه را بخشى ضياء و روشنى‌

٢- اين ايراد نيز بر طرز تعبير و تفسير هگل از مثلث (تز، آنتى تز، سنتز) وارد است كه آن را بر اساس اجتماع نقيضها فرض كرده است.

قبلا گفتيم كه آنچه هگل و اتباع او آن را تناقض يا اجتماع نقيضها خوانده‌اند با آنچه منطق و فلسفه آن را اجتماع نقيضين مى‌خواند و ممتنع مى‌داند هزارها فرسنگ فاصله دارد و اينكه در صيرورتها و شدنها وجود و عدم با يكديگر تركيب شده‌اند و اجتماع نقيضين تشكيل داده‌اند به شوخى شبيه‌تر است تا جدّى و از يك اشتهاى فوق العاده به نوپردازى و نوگويى ناشى شده است. بهتر است كه اينها را جدى نگيريم ونوعى مجاز و تشبيه تلقى كنيم. اگر اين گونه تعبيرات را ملاك قرار دهيم بايد عرفاى خودمان را قبل از هگل ديالكتيسين بدانيم زيرا آنها هستند كه مكرر گفته‌اند: هستى اندر نيستى است. بقا در فناست. عارفى مى‌گويد:

عاقل ز هست گويد و عارف ز نيستى‌		من در ميان آب و گل هست و نيستم‌