تفكر فلسفى غرب (از منظر استاد شهيد مرتضى مطهرى) - دژاكام، على - الصفحة ٣٩٦

ناصحان و عارفان ما كاملا بدين نكته پى برده بودند. در ادبيات فارسى و عربى زياد بدين نكته اشاره شده است.

سعدى مى‌گويد:

بوصيرى مصرى در قصيده معروف (برده) كه از شاهكارهاى ادبيات اسلامى است و در مدح رسول‌اكرم (ص) است و ضمنا پند و اندرزهايى هم دارد مى‌گويد:

يعنى نفس همچون طفلى است كه به پستان علاقه مند است. اگر او را به حال خود بگذارى با همين ميل باقى مى‌ماند و روز به روز ريشه دارتر مى‌شود و اگر او را از شير بگيرى به ترك پستان خو مى‌گيرد. ديگرى مى‌گويد:

يعنى هر چه موجبات رغبت نفس را فراهم كنى بر رغبت مى‌افزايد ولى اگر او را به كم عادت دهى قناعت پيشه مى‌كند.

اشتباه فرويد و امثال او در اين است كه پنداشته‌اند تنها راه آرام كردن غرائز، ارضاء و اشباع بى حد و حصر آنها است. اينها فقط متوجه محدوديتها و ممنوعيت‌ها و عواقب سوء ان شده‌اند و مدعى هستند كه قيد و ممنوعيت، غريزه را عاصى و منحرف و سركش و ناآرام مى‌سازد. طرحشان اين است كه براى ايجاد آرامش اين غريزه، بايد به آن آزادى مطلق داد آن هم بدين معنى كه به زن اجازه هر جلوه‌گرى و به مرد اجازه هر تماسى داده شود. اينها چون يك طرف قضيه را خوانده‌اند توجه نكرده‌اند كه همان طور كه محدوديت و ممنوعيت، غريزه را سركوب و توليد عقده مى‌كند، رهاكردن و تسليم‌شدن و در معرض تحريكات و تهييجات در آوردن آنرا ديوانه مى‌سازد، و چون اين امكان وجود ندارد كه هر خواسته‌اى براى هر فردى برآورده شود، بلكه امكان ندارد همه خواسته‌هاى بى‌پايان يك فرد برآورده شود غريزه بدتر سركوب مى‌شود و عقده روحى به وجود مى‌آيد.

به عقيده ما براى آرامش غريزه دو چيز لازم است: يكى ارضاء غريزه در حد حاجت‌