او. گاهى- همان طور كه گفتيم- در غايت بالعرض خود مى‌ماند كه نسبت به غايت بالذات خود «باطل» است. گاهى به غايت بالعرض مى‌رسد و به غايت بالذات خود هم مى‌رسد، مثل سنگى كه از بالا مى‌آيد و سركسى را مى‌شكند و به آن مقصد ذاتى خود هم كه رسيدن به زمين يا مركز زمين است مى‌رسد.

نقد نظريه ذيمقراطيس‌

شيخ مى‌گويد ذيمقراطيس دراصل پيدايش عالم قائل به اتفاق بوده است؛ يعنى قبل از اينكه آسمانى پيدا شود و زمينى وجود پيدا كند و عناصرى مشخص شوند و آب و هوا و آتش و خاك (عناصر اربعه) پيدا شوند، اتفاق باعث پيدايش اصل عالم و اين عناصر شده است؛ ولى كائنات، يعنى امور جزئى، وجودشان از روى اتفاق نيست؛ يعنى نمى‌گفته اين درخت وجودش اتفاقى است، اين انسان وجودش اتفاقى است، ولى اصل عالم و عناصر را اتفاقى مى‌دانسته. برعكس انباذ قلس (امپدوكلس) كه معتقد بوده اصل نظام عالم بالاتقاق نيست، وجود كائنات بالاتفاق است يعنى اين جزئيها كه به وجود آمدند وجودشان اتفاقى است و نباتات، حيوانات و جمادات هم به طريق اولى تكونشان برحسب اتفاق بوده است. اين تعبيرى است كه شيخ از حرف آنها مى‌كند، چون هر فعلى و اثرى كه مقصود طبيعت باشد يا مقصود اراده باشد- يعنى طبيعت او را خواسته باشد و به سوى او حركت كرده باشد و يا اراده‌اى به سوى او توجه كرده باشد- آن ديگر اتفاقى نيست. «اتفاقى» يعنى چيزى كه پيدا شده بدون اينكه يك فعل طبيعى‌] يا ارادى‌] اقتضاى آن را كرده باشد، نه مقصود طبيعت بوده نه مقصود اراده.

اين مطلب با نظريه‌هاى امروز در باب «اتفاق» ممكن است تفاوت داشته باشد. ممكن است نظر امثال شيخ ونظاير او را امروزيها تصور كنند يك نوع نظر اتفاقى است. امروزيها چون ريشه حرفهايشان حرفهاى كليسايى است، در باب ذى غايت بودن و غير ذى غايت بودن، هر فعلى راكه اراده‌اى او راخواسته باشد، ذى غايت مى‌دانند. ولى اگر اراده‌اى و قصدى در آن دخالت ندارد و طبيعت روى جريان طبيعى خود به آن رسيده، ديگر معنى ندارد كه ذى‌غايت باشد.