جامعه‌شناسها روى اين قضيه خيلى مطالعه كرده‌اند كه چند تمدن اصيل در دنيا هست. از توين‌بى معروف نقل‌مى‌كنند كه نخست تمدنها را به سى‌وسه تمدن تقسيم‌كرد كه يكى از آنها تمدن اسلامى بود. بعد مهمترين آنها را در ده تمدن آورد كه باز هم اسلام يكى از آنها بود. در نهايت امر از آنها سه تا پنج تمدن را انتخاب‌كرده كه يكى از آنها تمدن اسلامى است.[٢]

تكامل اجتماعى‌

نويسنده كتاب- تاريخ چيست در فصل ٢٦ كه آخرين فصل هست، بحث تكامل اجتماعى را مطرح مى‌كند. ادعا مى‌كند كه يك عده اساسا منكر تكامل اجتماعى هستند و بعضيشان قائل به دور اجتماعى و بعضى هم قائل به تنزل اجتماعى هستند. آنها كه قائل به دور اجتماعى هستند مدعى هستند كه جامعه از يك مرحله به مرحله بالاتر و از آن به بالاتر مى‌رسد ولى در نهايت امر برمى‌گردد سرجاى اولش و باز از نو شروع مى‌كند، و شواهدى هم از تاريخ براى نظر خودشان ذكر مى‌كنند. اين نظريه را به ابن خلدون نسبت مى‌دهند و توين‌بى مورخ و جامعه‌شناس معروف معاصر هم- كه خيلى مريد ابن خلدون است و به نظريات او احترام مى‌گذارد- تابع همين نظريه است.[٣]

[١]١ .Toynbee ,Arnold .

[٢] - مجموعه آثار، ج ١٣، ص ٨٠٤.

[٣] - همان، ص ٨١٤.