عادى دايره‌اش محدود و مسدود است و از خود او تجاوز نمى‌كند وليكن اين دايره محدود، حريمى دارد كه بيرون از دايره خودآگاهى است و شخص در احوال عادى از آن آگاهى ندارد و چون باب آن حريم به روى (من) باز شود با عالم ديگرى آشنا مى‌گردد و بسى چيزها بر او مكشوف مى‌شود كه در حال عادى درش به روى او بسته‌است.»

مرحوم فروغى مى‌گويد: «اين فقره را كه انسان، گذشته از ضمير خودآگاه ضمير ديگرى دارد كه معمولًا از آن آگاه نيست ولكن بعضى اوقات آثارى از آن بروز مى‌كند و معلوماتى به انسان مى‌دهد كه از عهده حس و عقل بيرون است، پيش از ويليام جيمز نيز دانشمندان ديگر كه در روان شناسى كار كرده بودند به آن برخورده و آن را (من ناخودآگاه) ناميده بودند. ويليام جيمز در اين باب تحقيقات مبسوط نموده و معتقد شد كه مواردى هست كه انسان از دايره محدود و مسدود (من) به آن حريم كه گفتيم پا مى‌گذارد و در (من ناخودآگاه) وارد مى‌شود و با (من) هاى ديگر كه در حال عادى درشان به روى او بسته است مرتبط مى‌گردد و به اين طريق ضماير به يكديگر مكشوف و در يكديگر مؤثر مى‌شوند و شخص بدون واسطه حس و عقل به حقايقى بر مى‌خورد و در عوالمى سير مى‌كند كه تمتعات روحانى در مى‌يابد و به كمال نفس نزديك مى‌شود كه خود را به خدا متصل مى‌بيند و در مى‌يابد كه حدود زندگانى اش بالا رفته و اطمينان نفس حاصل نموده، روحش بزرگ و شريف شده و از غيب مدد مى‌گيرد و از بيمارى‌هاى تن يا روان شفا مى‌يابد.»

مولوى مى‌گويد:

جسم ظاهر، روح مخفى آمده است‌		جسم همچون آستين، جان همچو دست‌
باز عقل از روح مخفى‌تر بود		حس به سوى روح زودتر ره برد
روح وحى از عقل پنهان‌تر بود		زانكه او غيب است و او زان سر بود
آن حسى كه حق بدان حس مظهر است‌		نيست حس اين جهان آن ديگر است‌
حس حيوان گر بديدى آن صور		با يزيد وقت بودى گاو و خر[١]

[١] - پيشين، ج ١٣، ص ٦٨٨ و ج ٦، صص ١٥٧- ١٥٨.