نتيجه اين طرز تفكر اين است كه خدا را در ميان مجهولات خود جستجو كنيم. طبعا هر چه بر معلومات ما افزوده مى‌گردد و از مجهولات ما كاسته مى‌شود، منطقه خداشناسى ما محدودتر مى‌گردد تا جايى كه اگر فرض كنيم جميع مجهولات بشر يك روز حل شود، ديگر جايى براى خدا و خداشناسى باقى نمى‌ماند.

طبق اين طرز تفكر، تنها برخى موجودات جهان آيت و حكايت و آينه وجود خداوند مى‌باشند و آنها همان موجوداتى هستند كه علل آنها مجهول است، اما موجودات شناخته شده از نظر اسباب و علل، از قلمرو آيت و معرف بودن ذات پروردگار خارج‌اند.

سبحان‌الله! چقدر اين طرز تفكر غلط است و اين چقدر گمراهى است و چقدر ناآشنايى به مقام و جايگاه الوهيت است! در اينجا بايد تعبير قرآن را ذكركنيم كه مى‌فرمايد: (ما قَدَرُو اللّه حَقَّ قَدرِهِ)[١] خدا را آنچنان كه شايسته است و ممكن است، تصور نكرده و اندازه‌گيرى نكرده‌اند.

الفباى خداشناسى اين است كه او خداى همه عالم است و با همه اشيا نسبت متساوى دارد.

همه اشيا بدون استثناء مظهر قدرت و علم و حكمت و اراده و مشيت اويند و آيت و حكايت كمال و جمال و جلال او مى‌باشند. فرقى ميان پديده‌هاى معلوم‌العله و مجهول العله در اين جهت نيست. جهان با همه نظامات و علل و اسبابش يكجا قائم به ذات اوست. او بر زمان و مكان تقدم دارد. زمان و زمانيات و مكان و مكانيات، اعم از آنكه متناهى باشند يا غير متناهى، يعنى اعم از آنكه رشته زمان محدود باشد يا از ازل تا ابد كشيده شده باشد، و ابعاد مكانى و فضايى جهان نيز اعم از اينكه به جايى منتهى شود يا نشود و بالاخره دامنه موجودات، اعم از آنكه در زمان و مكان نامتناهى باشد يا متناهى، متاخّر از ذات و هستى اوست. و فيضى از فيضهاى او به شمار مى‌رود.

پس منتهاى جهالت‌است كه (كليسايى) فكركنيم و مانند اگوست كنت‌انتظار داشته باشيم كه در يك گوشه عالم ضمن جستجو از علت يك شى‌ء خاص، يكمرتبه وجود خدا را در آن گوشه كشف‌كنيم و آنگاه جشن بگيريم و شادمانى كنيم كه خدا را در فلان‌جا پيداكرديم، و اگر

[١] - انعام، ٩١.