حقيقت اين است كه اكتشاف عقل و هوش در انسانها از روى آثار و مصنوعاتشان، نه از قبيل (تمثيل) منطقى است و نه از قبيل استدلال تجربى، بلكه نوعى برهان عقلى است. درست است كه انسان وجود موجودى به نام عقل يا اراده يا انديشه را تنها در درون خود مستقيما مى‌يابد و به نوع كارش كه تدبير و تقدير و انتخاب است- يعنى در ميان امكانات فراوان، يكى را كه با هدفش مناسب باشد برمى‌گزيند- آشنا مى‌شود، ولى آنجا كه در كار ديگران مطالعه مى‌كند، هر چند عقل و شعور را در آنها شهود نمى‌كند، اما عمل (گزينش) را در كارهاى آنها مشاهده مى‌نمايد يعنى هنگامى كه كارهاى آنها را مورد مطالعه قرار مى‌دهد، مى‌بيند همواره در ميان انواع و اقسام كارها، بلكه در ميان هزار شكل و صورت كارها، تنها يك شكل و يك صورت به نتيجه‌اى مطلوب مى‌رسد و ساير شكل‌ها به نتيجه نمى‌رسد. آنها همان شكل و همان صورت خاص را بر مى‌گزينند كه به نتيجه مطلوب مى‌رسد ساير شكل‌ها و صورتها را رها مى‌كنند. مثلا اگر انسانى قلم به دست بگيرد و بخواهد آن را روى كاغذ بكشد كه يك سياهى به يك شكل رسم شود، هزارگونه ممكن است، كه يكى از آنها اين است كه مثلا به شكل (م) در آيد و اگر ادامه دهد و قلم را روى كاغذ بكشد، هزارگونه شكل ممكن است رسم شود كه يكى از آنها (ن) است، و اگر نوبت ديگر عمل خود را تكرار كند، هزارگونه ممكن است كه يكى از آنها شكل (ت) است. حالا اگر قلم به دست گرفت و شكل (منت) در آمد، در حقيقت بايد گفت يك هزارم احتمالات از يك هزارم احتمالات از يك هزارم احتمالات صورت گرفته است. و اگر كار خود را ادامه داد و چند سطر نوشت و از مجموع آنها اين شكل پديدار شد:

(منت خداى را عزوجلّ كه طاعتش موجب قربت است و به شكر اندرش مزيد نعمت. هر نفسى كه فرو مى‌رود ممدّ حيات است و چون بر مى‌آيد مفرح ذات. پس در هر نفسى دو نعمت موجود و بر هر نعمتى شكرى واجب). احتمال اينكه همه اين حروف تصادفا و نه از روى گزينش، يعنى نه از روى توجه و انتخاب، صورت گرفته است آن قدر ضعيف است كه قابل تصور نيست، يعنى عقل انسان عادتا آن را محال مى‌داند. از اينجاست حكم مى‌كند كه نيروى (گزينش)، يعنى همان چيزى كه عقل و اراده ناميده مى‌شود، وجود دارد.

اينكه مى‌گوييم استدلال از آثار و مصنوعات انسانها بر وجود عقل و انديشه در آنها نه يك تمثيل منطقى است كه صرفا از مقياس قرار دادن فرد خودش را براى ديگران پيدا مى‌شود