نظريه شناخت - اراکی، محسن - الصفحة ٢٨ - دلايل لزوم تحقيق در مورد جهانبينى
د: احسان و نعمت مسئوليت آفرين است، يعنى اگر كسى به انسان احسان كند، عقل و وجدان آدمى حكم مىكند كه بايد شكر اين احسان را انجام دهد، يعنى بايد به مسئوليتى كه اين احسان ايجاد مىكند عمل نمايد.
ه: شكر هر احسان متناسب با حجم احسان و موقعيت و مقام احسان كننده بايد باشد، بدين معنى كه مسئوليتى كه احسان ايجاد مىكند، بهتناسب حجم احسان و اهميت ولى احسان تعيين مىشود، اگر منعم يك انسان باشد، انعام وى نحوهاى از مسئوليت مىآفريند كه متناسب با موقعيت و مقام او و نحوه انعام اوست، و اگر منعم آفريدگار هستى باشد كه انعام او بلا حدّ و بىنهايت است، مسئوليتى كه ايجاد مىشود بهنحوى ديگر كه متناسب با او و با انعام اوست خواهد بود[١].
و: نظر به آنكه شكر منعم بايد متناسب با مقام او و با حدّ انعام او باشد، شكر او موقوف بر معرفت او و معرفت حدّ انعام اوست[٢] كه در «علم عقايد يا جهانبينى» بهدست مىآيد. و خلاصه آنكه معرفت منعم مقدمه شكر است، و شكر منعم عقلًا واجب است.
[١] . طبيعى است كه شكر انعام الهى چيزى جز پرستش و خضوع مطلق براى او نيست.
[٢] . شناختن حدّ انعام او تنها با شناختن جهان و انسان ميسّر مىگردد.