نظريه شناخت - اراکی، محسن - الصفحة ١٩٦
١. مراتب و مراحل اصلى ادراك چهار است: مرتبه اول مرتبه حس است. ادراك در اين مرتبه به وسيله تماس حسّى ادراك كننده با محسوس مادّى حاصل مىشود و با پايان يافتن اين تماس ادراك حسّى پايان مىيابد. مرتبه دوم مرتبه تخيل است كه پس از احساس و برقرارى تماس حسّى بين دستگاههاى حسّى ادراك با شئ محسوس، ذهن آدمى صورتى از اين احساس نزد خود نگه مىدارد. اين صورت پس از پايان يافتن رابطه حسّى با شئ محسوس همچنان در ذهن باقى مىماند. اين صورت كه از آن به «صورت خيالى» تعبير مىشود همه خصوصيات شئ محسوس را به جز ماده آن داراست. مرتبه سوم مرتبه وهم است، در اين مرتبه ذهن آدمى صورت محسوس را از خصوصياتش مجرد مىكند بدون آنكه رابطه اين صورت مجرد با آن مصداق محسوس به طور كامل قطع شود، اين صورت مجرّد كه صورت وهمى شئ محسوس است بر غير آن شئ جزئى محسوس قابل انطباق نيست؛ نظير تصوير مبهمى كه در ذهن ما از چيزى منعكس مىشود كه آن را از دور مىبينيم لكن خصوصياتش را ادراك نمىكنيم، نمىدانيم حيوان است يا انسان، رنگ و حجم و تركيب اجزا و اعضايش را دقيقاً نمىدانيم، اين تصوير با آنكه فاقد خصوصيات آن شئ خارجى است، لكن بر آن منطبق است و بر غير آن منطبق نيست، با آنكه مجرد از خصوصيات است لكن جزئى است. ادراك وهمى نيز از اين قبيل است، با آنكه از خصوصيات مُدرَك محسوس مجرد شده است؛ لكن از جزئيت بيرون نيامده و تنها بر همان شئ خاص قابل انطباق است. مرتبه