روش جديد اخلاق اسلامى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤٥ - آراى ديگران در اين مسأله

سرمايه براى مستمندان مفيد است و نيز سفارش افراد به چشم پوشى از مصالح فردى و توجه بمنفعت جامعه يك نوع خيال پردازى و ايده الزامى مى‌باشد كه هيچ اثر علمى ندارد.

٦- حسن و قبح اخلاقى، فطرى و فرمان سرشت آدمى مى‌باشد، و در نهاد هر انسان قوه‌اى وجود دارد كه در مورد افكار و اعمال پس از بررسى آن، حكم بخوبى و بدى مى‌كند و به او دستور مى‌دهد كه خوبيها را انجام داده و بديها را ترك كند. و از انجام خوبيها شاد و از عمل بديها شرمسار مى‌گردد. اين قوه كه نامهاى متعددى دارد (دل، وجدان، ضمير، عقل سليم، نفس لوامه و غيره) فطرى آدمى مى‌باشد هرچند تغيير پذير و قابل ضعف و قوت است.

طرفداران اين نظريه مى‌گويند: كه هر فردى دو وجدان اخلاقى دارد. يكى فطرى كه ريشه طبيعى دارد و تفاوتى هم ميان افراد ندارد. مانند حسن اداى امانت، وفاى بعهد، ايثار و ... ديگرى تربيتى كه بر اساس مبانى تعليمى اقوام و قبائل در طول قرون و اعصار مظاهر مختلفى يافته است.

ولى جمعى از صاحب نظران به پيروى از فرويد اين نظريه را رد مى‌كنند. و ادعا دارند كه وجدان اخلاقى فطرى وجود ندارد. بلكه پديده ايست خارجى كه در روح آدمى نفوذ مى‌كند. و به تعبير ديگر وجدان اخلاقى يك امر ذاتى و عميق روح بشرى نيست، بلكه درون بينى ساده و منهيات اجتماعى مى‌باشد.