روش جديد اخلاق اسلامى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٥٠ - سخنى پيرامون توكل

در بعضى از كتابهاى اخلاق براى توكل سه درجه بيان كرده‌اند:

اول- اعتماد بنده بر خدا، مانند اعتماد انسان برشخص وكيل او باشد و اين درجه كثير الوقوع و قابل دوام است و با اصل تدبير منافاتى ندارد.

دوم- حال بنده با خدا حال طفل با مادرش باشد، فرق اين درجه با درجه اول در اين است كه بنده در اول متوجه توكل خود است ولى در دوم تنها متوجه متوكل عليه است. و از توكل خود غافل است و اين نوع توكل از يكى دو روز بيشتر دوام نمى‌آورد و با تدبير نيز منافات دارد مگر تدبير رجوع به خدا بدعا و زارى مانند تعلق طفل بمادرش.

سوم- مانند مرده پيش غسال باشد، و حتى دعا هم نمى‌كند و زبان حالش اينست كه:

و اين درجه از آن صديقين است كه اعتمادشان از تمام اسباب سلب شده و جز خدا مؤثرى نمى‌بينند.

ترديدى نيست كه خداوند بر همه چيز قادر است. و لا حول و لا قوة الا بالله‌ همه چيز مقهور اراده او و رشحه‌اى از فيض اوست، ولى بحث اينجاست كه خداوند سبب ساز و حكيم تا چه اندازه وكالت بندگان خود را قبول مى‌كند و تا چه اندازه به بندگان خود اجازه توكل داده است كه زايد بر آن فضولى و تنبلى و حتى‌