روش جديد اخلاق اسلامى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٦٨ - هفتم - اخلاق يونانى

كتب اخلاقى بيان شده است. اين مكتب اخلاقى كه شايد از تمام روشهاى اخلاقى گذشته صحيح تر و اساسى تر است داراى نواقصى هم هست.

١- غايتى كه براى تهذيب و تعديل اخلاق بيان داشته اند (مدح و نيكنامى) گذشته از بى پايگى و بى ارزشى آن ضمانت اجرائى و داعويت آن نيز ضعيف است كه قبلًا به آن اشاره شد.

٢- حد وسط كه معيار خوبى و بدى صفات قرار گرفته از افراط و تفريط تميز داده نشده و تا جائى كه نگارنده تتبع نموده است به بيان مقنعى بر نخورده است.[١] رقصيدن مردان با زنان شوهردار و بيگانه، زنا با رضايت زن بى‌شوهر و يا با زن شوهر دار با جلوگيرى از حمل و يا اختلاط نسب، چند زن عقدى داشتن، كينه ورزيدن با بعضى از انسانها، ترس، محبت، آشتى ناپذيرى و دهها عنوان ديگر آيا از نظر اخلاق يونانى قبيح شمرده مى‌شود و يا حسن و چرا؟ و به تعبير ديگر اينها و امثال آنها بكدام حد وسط معتبر سنجيده مى‌شود؟

هر مذهب و هر مكتب و يا هر ملت آراى خاصى دارند. عادات و رسومات مختلف با آنكه افراط و تفريط غالباً در نظر همه مذموم است، ولى حد وسط نه امر روشنى است و نه دليل ديگرى بر آن دلالت دارد.

[١] - مرحوم نراقى در جامع السعادات ص ٥٩ ج ١ چاپ جديد بحثى درباره افراط و تفريط و حد وسط نموده كه بجائى نرسيده است.