روش جديد اخلاق اسلامى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٩ - عنصر اول - كوشش و حركت

اراده واختيار انسان و قانون عليت و نتيجه دادن كار و تلاش و تكاپو و پويائى او هيچ منافاتى ندارد. زيرا قدر و قضا در سلسله طولى علل قرار دارد نه اينكه از علل عرضى باشد تا اينكه گفته شود: يا قضا يا اختيار بنده.

مثلًا محال است كه يك انسان در عرض واحد دو مادر داشته باشد حتماً مادر او يك زن است ولى مى‌شود او صد مادر طولى داشته باشد همانطور كه همه ما صدها مادر طولى داريم كه مادر مادر تضادى با مادر ندارد بلكه مكمل اوست بهمين ترتيب قدر و قضاى (يعنى اندازه گيرى و حكم كردن) خداوند با اراده انسان و آزادى عمل او تضادى ندارد كه مكمل اوست.

اگر در همين بيان كوتاه دقت شود مشكلات علمى زيادى از ذهن شما برطرف مى‌شود.

ج- ما از خود در مقابل اراده حق و علل غير اختيارى، آزادى در عمل نداشته، مضطر و مجبور ميباشيم.

ولى اين شبهه مخالف ضرورت و وجدان هر انسان عاقلست زيرا مى‌داند آزاد و مختار و داراى اراده است. بر علاوه اگر ما مجبور مى‌بوديم خداوند ما را مكلف نميكرد. ارسال رسل و انزال كتب نمايانگر آزادى ماست. توجه عقلاى جهان به تربيت اولاد و مربوطين به بطلان جبر شهادت مى‌دهد.