روش جديد اخلاق اسلامى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٤٩ - سخنى پيرامون توكل

الاسباب است.

مثلًا تا مى‌توانيم بنا به امر قرآن بايد براى دفع شر كفار قوه و نيرو آماده سازيم. ولى نبايد به اين قوه اعتماد كامل در پيروزى خود داشته باشيم. بلكه پيروزى از طرف خداوند است‌. وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‌

توكل براى اين است كه توجه به اسباب، ارتباط بنده را با خدايش ضعيف نگرداند. و باور داشته باشد كه خداى متعال قادر است اسباب را با اسباب قوى ترى بهم بزند و همه چيز باذن او صادر مى‌شود. و اسباب ظاهرى (و لو اينكه مخلوق و مقدر حضرت اوست) استقلال و تأثير نهائى در مسببات را ندارد[١]. و يكى از فوايد توكل از بين رفتن شك و ترديد است، كه تصميمات آدمى را نافذ مى‌گرداند فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ‌.

اسباب، گاهى از قدرت انسان مانند باران بيرون است و انتظار آن از طريق توكل صحيح و معقول است، و گاهى بوسيله سعى و تلاش مقدور است ولى تأثير و سببيت آن گاهى قطعى و گاهى ظنى و گاهى محتمل است كه گاهى احتمال مذكور عقلائى مى‌باشد و گاهى موهوم و غير عقلائى بعضى از دانشمندان توجه به اسباب موهومه غير عقلائى را مبطل توكل دانسته‌اند كه بايد عقب آنها نرفت و بخدا توكل نمود.

[١] - اشتباه نشود مراد انكار عليت تامه علل مادى نيست بلكه مراد از انكار استقلال علل امكان تزاحم آنها با علل قوى تر مى‌باشد، كه قهرا بر آنها غالب خواهند شد.