علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٩٩
شرح صدرالمتالهين بر معيّت خدا با اشيا
بنا بر ديدگاه صدرالدين شيرازي اميرالمؤمنين(ع) در نهجالبلاغه ميفرمايد:«مع کل شيء لا بمقارنه...» مراد ايشان همان معيّت ايجاد و قيّوميت است. خداوند در هر اضافه و تنزلي، نشئهاي را ايجاد کرده و به شکل آن شئ موجود شده، زيرا غير از او، حقيقتي نيست تا گفته شود قرين و همنشين اغيار شده است. ازطرفِديگر، تنزّلات و اشراقات اين حقيقت به صورت مراتب مختلف، چنان فاصله وجودي با شدت و سعه او دارند که گويي اصلا آن حقيقت نيستند وجداي از يکديگرند. ازاينرو امام(ع) در ادامه حديث ميفرمايد غير اشياست ولي اين غيرت بهصورت جدايي و بينونت نيست زيرا باز همان حقيقت است که به اين شکل ظاهر شده، پس خارج از آنها (بمزايله) نيست. بنابراين اگرچه اشيا بهخاطر نهايت شدت و سعه وجود، نهايت بُعد و غيريّت از حقيقت وجود دارند، ولي هيچگاه خارج از او نيستند چون حقيقتي غير او نيست و به عبارتي همه، او و او، همه است.
پس مصداق «داخل في الاشياء و خارج عن الاشياء» است و چون در عين داخلبودن، با خارج و در عين خروج، داخل است، با اجزاي داخلي به صورت اتحاد و ممازجت نيست و محال است به صورت جزئي از آنها شود زيرا اگر داخل باشد ديگر با خارج اشيا نخواهد بود و همچنين از طرف ديگر با اجزاي خارجي نيز به صورت جدايي و مباين از داخل اشيا و اجزاي داخلي نيست، زيرا اگر خارج باشد ديگر از داخل فاصله گرفته با داخل اشيا نخواهد بود. لذا داخل في الاشياء لا بالممازجه ... فقط برازنده اوست.[٢٣٥]
ملاصدرا در توضيح روايت «قريب في بعده بعيد في قربه ... داخل في الاشياء؛ لا کشيء داخل في شيء، خارج عن الاشياء؛ لا کشيء خارج من شيء سبحان من هو هکذا و لا هکذا غيره؛ نزديک است در حالي که دور است و دور است در حالي که نزديک است؛ ... داخل در اشياست نه مانند شيئي داخل در شيئ ديگر و بيرون از اشياست نه مانند شيئي بيرون از شيء ديگر، پاک و منزه است او که چنين است و غير از او چنين نيست».[٢٣٦] نزديکي خداوند به موجودات را به خاطر خالق بودن خدا ميداند به گونهاي که حدوث و بقاء موجودات در دست اوست. و همچنين دور بودن خداوند از اشيا را به