علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٢٧

برخي مؤلفان گذشته، نام خود را در کتاب نمي‌آوردند.[٥٥] اولين راه مطمئن براى شناسايى مؤلف، مطالعه مقدمه كتاب است؛ چون اغلب نويسندگان در مقدمه كتاب، نام خود را ذكر کرده‌اند، اما نامى را كه مؤلفان در مقدمه كتابشان ذكر مى‌كنند، اغلب با نام‌هاى مشهور آنان مطابقت ندارد. اگر نام مؤلف را از طريق مذكور نتوان تشخيص داد، نوبت به يادداشت‌هاى برگ اول، آخر و عطف نسخه مى‌رسد كه در اغلب نسخه‌هاى خطى، نام كتاب در آن‌ها درج شده است. در اين صورت براى اطمينان از نام‌ها، بايد به مصادر اصلى مراجعه كرد، تا صحت آن ارزيابى شود. اگر از اين طريق نيز نتوان نام مؤلف را تشخيص داد، فهرست‌نگار با اتكا به اطلاعات، محفوظات و تجارب خود، راه‌هايى را براى كشف نام مؤلف در پيش مى‌گيرد که پس از تشخيص و اطمينان به صحّت، آن را ذکر مي‌کند. اگر فهرست‌نگار به‌هيچ‌طريقى نتواند نام مؤلف را تشخيص دهد، بايد قرائنى را از كتاب استخراج كند كه دلالت بر عصر مؤلف و تعيين محدوده زندگى وى داشته باشد.[٥٦]

ذكرنكردن نام مؤلف براى فهرست‌نگار در كتاب‌هاى مجهول‌المؤلف، اگر بعد از تلاش لازم براى شناسايى مؤلف باشد، عيب تلقى نمى‌شود. بنابراين در مواردى كه فهرست‌نگار يقين به نام مؤلف نداشته و احتمالى را قوى تشخيص مى‌دهد، بايد با عبارت‌هايى مانند: «گويا از...» و يا «احتمالا از آثار... »، خواننده را نسبت به احتمالي‌بودن نام يادشده آگاه سازد.

١/٣. لغت يا زبان كتاب

لغت و زبانى كه كتاب به آن لغت نوشته شده، در فهرست از اهميت ويژه‌اى برخوردار است. لغت كتاب بايد بعد از عنوان ذکر شود. برخى از كتاب‌ها به چند لغت تأليف شده يا در آن از چند لغت استفاده شده است؛ مانند: جُنگ‌ها، كشكول‌ها، فرهنگ‌ها و... در اين‌گونه موارد، همه لغت‌هاى به‌كاررفته، لغت آن كتاب‌اند.

[٥٥]. عدم ذکر نام دلايل متعددي دارد از جمله تواضع، اعتقاد به اينكه خالق همه چيز خداست و شايسته نيست نام خود را ذكر نمايد، حذف عمدي نام مولف توسط كاتب و اينکه مولف در زمان نگارش برطبق رسوم مي‌خواسته نام خود را در پايان كتاب ذكر كند كه فراموش كرده يا از دنيا رفته است.

[٥٦]. اشخاص يا آثاري که مولف از آن‌ها مطالبى نقل نموده و همچنين مطالبى كه مؤلف در مواردى از خود و يا نسبت به خود ذكر نموده، برخي از اين قرائن هستند.