علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٨٨
مقدمه
چگونگي رابطه خداوند با مخلوقات خويش، ازجمله مباحث مبهم و پيچيده بهشمار ميرود. اينکه خداوند خالق اشياست و با آنها ارتباط دارد، موضوع بحث مقاله حاضر نيست. بهعبارتِديگر، خالقبودن خداوند و ارتباط او با آفريدههايش بهعنوان فرض پذيرفتهشده در اين نوشتار است. دغدغه اصلي نويسنده چگونگي رابطه خدا با مخلوقات است. خداوندي که وجودي بينهايت دارد چگونه رابطهاي ميتواند با اشيائي که وجود مستقلي از خود ندارند، داشته باشد؟ و داخلبودن خداوند در اشيا و خارجبودن او از اشيا به چه صورتي است؟
يکي از راههاي يافتن پاسخ اين پرسشها مراجعه به آيات قرآن و کلمات اميرالمؤمنين(ع) در نهجالبلاغه است. مفسران قرآن و شارحان نهجالبلاغه رابطههاي متعددي مانند رابطه احاطي، ملکوتي، حفظ و... درباره معيّت خداوند با موجودات مطرح کردهاند. باتوجّهبه پراکندگي آرا، غور در قرآن و کلمات اميرالمؤمنين(ع) ميتواند گرهگشاي معمّاي معيّت خداوند با اشيا باشد.
آياتي چون « وَ هُوَ مَعَكُمْ أَينَ ما كُنْتُم؛ و هر كجا باشيد او با شماست»[١٩٠] نوع خاصي از معيّت بين خداوند و موجودات را بيان ميکند. همچنين عباراتي مانند: «مع کل شيء لا بمقارنه و غير کل شيء لا بمزايله؛[١٩١] با هرچيزي هست بيآنکه با آن مقارن باشد و با هر چيز مغاير است بيآنکه از آن جدا باشد» نياز به تبيين براي طالبان علم دارد.
علامه محمدتقي جعفري؟ره؟ درباره رابطه خداوند با اشيا، در شرح خود بر نهجالبلاغه توضيحاتي داده که اين نوشتار، تکملهاي بر آن است. اين مقاله بعد از اشاره به اقوال مختلف مفسران قرآن و شارحان نهجالبلاغه درباره رابطه بين خداوند و اشيا، به بررسي اين اقوال ميپردازد. مراد نويسنده از بهکاربردن واژه معيّت، مباحث مربوط به وحدت وجود در عرفان نيست بلکه مراد رابطه خداوند با اشياست.
تبيين مفسران قرآن از معيّت خدا با اشيا
قرآن کريم رابطه خداوند با اشيا را با عناوين مختلفي بيان ميکند که در ادامه به آنها اشاره ميشود: