علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٣٦
٢/٣. مُحَشّي
نام فردي است كه حاشيهنويسي نسخه را انجام داده است. بين رموز محشّي، مؤلف و كاتب فرق بسياري وجود دارد، زيرا در بعضي نسخههاي خطي رموز و اختصاراتي مشاهده ميشود كه به كاتب مرتبط نميشود و مؤلف يا محشّي جهت تسهيل نگارش، آنها را بهكار بردهاند. فهرستنگاران اينگونه رموز را در بخش نسخهشناسي ضمن عبارات متن يا پاورقي فهرست، متذكر ميشوند.[٦٦]
٢/٤. تاريخ كتابت
کاتبان نسخ خطي معمولا در خاتمه نسخهها مطالبي از قبيل اسم کاتب، پدران، نسبت کامل، تاريخ روز، ماه و سال و حتي ساعت تحرير را مينوشتند. استخراج برخي از تاريخهاي کتابت، محتاج تعمّق بيشتر است. از آنجا که تاريخ گاهي هم به عدد نگاشته شده و هم به حروف و احيانا باهم منطبق نيست، ناگزير بايد يکي را ترجيح داد؛ اگر قرينه داشت، آسان است و اگر نبود با توجّه به نگارش حروفي که دقيقتر و ميزان خوانايي بيشتري داراست، اولويت با نگارش حروفي است.[٦٧]
تاريخ کتابت نسخههاي خطي به چند روش قابل شناسايي است.[٦٨]
[٦٦]. همان، ص١٠١.
[٦٧]. درآمدي بر فهرستنگاري نسخههاي خطي براي پايگاههاي اينترنتي كتاب، ص٥٤.
[٦٨]. در نقل تاريخ كتابت، بايد به چند مسأله توجّه شود:
ü تمامى اطلاعات مربوط به آن، از قبيل نام روز هفته، روز ماه، ماه و سال نقل شود؛ مانند: «شنبه، ٢٨ ربيعالاول ١٠٨٠»؛
ü در برخى از نسخهها، كاتبان پس از ذكر تاريخ هجرى قمرى، تاريخهاى ديگرى را ذكر مىكنند. اينگونه تاريخها، داراى فوايد زيادى است و بايد نقل گردد؛ مانند: «٢٠ صفر ١١١٢، برابر با ٢ مرداد ١٠٩٠ هجرى شمسى» يا «٢٠ صفر ١١١٢، برابر با چهلويكمين سال سلطنت اورنگ شاه»؛
ü در تعداد زيادى از نسخهها، تاريخ كتابت بهصورت اشارهاى و رمزگونه نوشته شده كه در استخراج تاريخ آنها بايد دقت كافى اعمال شود؛ مانند: «روز هفتم از دهه دوم از ماه چهارم از سال دوم از دهه چهارم از سده دوم از هزاره دوم» كه برابر است با ١٧ ربيعالثانى ١١٣٢؛
ü در تعدادى از نسخهها، كاتبان، تاريخ اتمام كتابت را با شعر، بهصورت ماده تاريخى درآوردهاند، كه ازجهت ادبى حايز اهميت بوده و بايد نقل شوند، يا حداقل تذكر داده شود.
برخي موارد، تاريخ هم به عدد و هم به حروف نگاشته شده است. در چنين مواردي اگر دو تاريخ باهم منطبق نباشند و قرينهاي بر صحت يکي از آنها وجود داشته باشد، آن تاريخ انتخاب ميشود و اگر قرينهاي نبود، بهدليل دقيقتر و خواناتربودن نگارش حروفي، آن مقدّم ميشود. ر.ک: درآمدي بر فهرستنگاري نسخههاي خطي براي پايگاههاي اينترنتي كتاب، ص٥٤-٥٥.