علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ١٠

مقدمه

حديث از محوري‌ترين منابع براي دانش‌هاي اسلامي است. ادبيات عرب و به‌ويژه دانش نحو يکي از دانش‌هايي است که توسط مسلمانان پرورش و تدوين يافته است. اين دانش به‌عنوان يک ابزار براي تصحيح قرائت و کتابت متون مقدس اسلامي به‌کارگيري شده است. شناخت تأثيرگذاري و تأثيرپذيري نحو از حديث در شناخت جايگاه و مأموريت احاديث اهميت فراوان دارد. اين نوشتار در پي پاسخ به اين سؤال است که آيا روايات مي‌توانند مصدر قواعد نحوي باشند؟ اين موضوع بيشتر در مجامع علمي و ادبي اهل‌سنّت مورد التفات قرار گرفته که با توجّه به تفاوت‌ها و محدوديت‌هاي حديث اهل‌سنّت، مباحث مطرح‌شده نيازمند بومي‌سازي و تطبيق با احاديث امامان معصوم(عهم) است. اين نوشتار با بررسي يک نمونه از قواعد نحوي مستند به روايت امام صادق(ع) به چگونگي ارتباط حديث با نحو مي‌پردازد.

الف) پيشينه اصول‌النحو

دانش نحو اولين‌بار توسط اميرالمومنين(ع) تأسيس و شاگرد ايشان ابوالاسود دوئلي(٦٩ق)[٨] برخي از قواعد آن را سامان بخشيد. انگيزه ايشان، تصحيح قرائت متون ديني مانند قرآن بوده است. اين هدف در متون روايي که يکي از منابع برداشت حکم محسوب مي‌شود قابل پيگيري است. اولين تدوين در اين حوزه نيز توسط اديب متبحر شيعي و شاگرد ابوالاسود يعني خليل بن احمد فراهيدي (١٧٥ق) صورت پذيرفت.[٩]

قواعد موجود در هر دانشي بر مصادر و پايه‌هايي استوار است. براي نمونه مي‌توان به دانش اصول فقه اشاره کرد که مأموريت آن تبيين قواعد و پايه‌هاي فقه است؛ مانند: نقض‌نکردن يقين سابق به‌خاطر استصحاب و يا دلالت ماده «إفعل» بر وجوب. نحو نيز از اين قاعده مستثنا نيست و دانشي که براي يافته‌هاي نحوي دليل بياورد «اصول نحو» نام دارد. اصول نحو، درواقع پشتيبان علم نحو خواهد بود. در زبان فارسي براي اين موضوع تنها چند مقاله نوشته شده[١٠] و منبع قابل‌توجهي وجود ندارد اما در زبان عربي دو كتاب مهم دراين‌باره معروف و مشهور

[٨]. نام کامل وي ظالم بن عمرو بن جندل ابوالاسود دوئلي است.

[٩]. ر.ک: تأسيس الشيعه، ص٤٠.

[١٠]. مانند: مقاله «علم اصول نحو» نوشته امير سليماني رحيمي، مجله آيينه پژوهش، شماره ٣٤، سال ١٣٧٤.