علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٥٢

ü ترقيمه (پس‌گفتار): در لغت به معناي كتابت‌كردن، آراستن و نقطه‌نهادن خط است. در اصطلاح، عبارات پايان نسخه را مي‌گويند كه كاتب پس از دعا و صلوات، از زمان و مكان كتابت ياد مي‌كند و بعد به ذكر نام خود مي‌پردازد (منظور شناسنامه نسخه است). برخي نسخه‌ها، ترقيمه ندارند و بعضي هم جعلي‌اند. از اين‌رو بايسته است بررسي دقيق انجام گيرد؛

ü ظَهر: پشت نخستين برگه از نسخه خطي است. در پشت بسياري از نسخه‌ها، نكاتي مندرج شده كه ازلحاظ نسخه‌شناسي درخور تأمل است. گاهي فقط محل تأييد نسخه به‌دست مولف است، گاهي نيز مطالبي از قبيل تاريخ تأليف، تعريف و وصف مطالب كتاب در آن ذکر مي‌شود. امروزه در نسخه‌شناسي نگارش‌هاي عربي، به‌جاي ظهر از كلمه «غلاف» استفاده مي‌كنند؛

ü حواشى و هامش: در كناره‌هاي سه‌گانه صفحات، كتاب يا رساله‌اي غير از كتابي كه در متن، كتابت‌شده است درج مي‌گردد، يا مطالب كتاب را به‌صورتي نوشته‌اند كه دنباله مطالب متن هر صفحه، در سه كناره متن همان صفحه نوشته شده باشد را هامش مي‌گويند.[١٠١]

فهرست‌نويسان براي ارائه اطلاعات نسخه‌ها در فهرست‌هاي خود، رموز و علائم اختصاري فراواني تعريف کرده‌اند که برخي از آن‌ها به‌عنوان نمونه آورده مي‌شود.