علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٤٧
خطي از گالينگور و مشمع استفاده ميكردند. برخي نيز آن را در ساخت عطف و گوشهها بهكار ميبردند؛[٨٥]
ك) هنري: جلدهاي هنري، نتيجه نبوغ، ابداع و نوآوري جلدسازان كشورهاي اسلامي است و اين جلدها ظرافتهاي هنري ويژهاي دارند. انواع مختلف آن برحسب ظهور و رواج در تمدن اسلامي به شرح زير است:
ü ضربي: جلد ضربي يا كوبيده يا منگنه، جلدهايي است كه اثر نقوش ترنج، سر ترنج، جدولهاي متنوع و لچكي بهوسيله قالبهاي فلزي در روي بدنه جلد مشاهده ميشود و معمولا جلدسازان قالبهاي آماده را بر روي چرمهاي ميشن، ساغري و تيماج سرد يا گرم ميساختند؛
ü سوخت: در قرن نهم هجري اين نوع جلد كه بهاصطلاح سوخت يا سوخته ميگويند بهوجود آمد. براي روكش اوراق كتاب از جلدهاي زيبا و باارزش سوخت استفاده ميكردند و براي ساخت جلد سوخت، نخست روي چرم كه حالت استخواني گرفته و بهرنگ تيره و سوخته درآمده نقشهاي دلخواه مانند: مينياتور، تذهيب، تشعير را به اشكال ترنج، سر ترنج، لچكي و غيره طراحي نموده و بهوسيله «نقشبر» جدا ميساختند و سپس بر روي چرم، جلدي چسبانده و با ضربه داغشده بر روي آن ميكوبيدند. اين جلد، نفيسترين نوع جلد اسلامي است.[٨٦]
ü معرق: در لغت هر چيز رگهدار را معرق ميگويند و در اصطلاح كتابسازان، به جلدي گفته ميشود كه از قرار گرفتن رگههاي چند نوع چرم در كنار هم بهدست ميآيد. به اين طريق ساخته ميشود كه ابتدا نقوش دلخواه در چرم طراحيشده سپس با آلت «نقشبر» چرم را از نقشهاي طراحيشده جدا ميكنند و نقشهاي مزبور را در محلهاي مناسب جلد كتاب كنار هم ميچسبانند تا چرمهاي چسبيدهشده، بهصورت رگها و عروق دربيايند. معمولا جلدسازان بهدليل آسيبپذيري بيرون جلد، قسمت داخل را معرقسازي ميكردند. بيرون جلد را به طرز روغني يا ضربي فراهم ميآوردند. اين نوع جلد از شاهكارهاي جلدسازان ايران است و نمونههاي نفيس آن در سده نهم هجري در هرات وجود داشت.
ل) جلدسوزني بوم چرمي: در اصطلاح كتابسازان جلدي را ميگويند كه بر روي بدنه چرم با ابريشم رنگين طبق طرحهاي از پيش ترسيم و انداخته شده، سوزندوزي ميكنند بهطوري كه