علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٤٢

ضبط‌هاي صحيح موارد مغلوط متن يا نمايه گونه اختلاف نسخه‌ها و گاهي نيز متضمن شرحي كوتاه و بلند كه به جهت روشن‌شدن متن، نوشته شده است. گاهي هم پاره‌اي سِقط‌هاي متن كه كاتب از روي سهو انداخته، در حاشيه نوشته مي‌شود.[٧٨] در اغلب نسخه‌ها، بعد از پايان تحرير نسخه، آن را با نسخه اصل كه اين نسخه از روى آن كتابت شده، مقابله و تصحيح مى‌كنند و آن را با علامت «بلغ» ثبت مى‌كنند، كه آن هم داراى اقسام مختلفى است: «بلغ سماعاً، بلغ قرائة، بلغ منى قرائة ايده اللَّه و...». در اين‌گونه موارد، ضمن يادآورى مقابله نسخه، نوع بلاغ و عبارت آن ذكر مى‌گردد.

گاهى مقابله و تصحيح را فرد ديگرى غير از كاتب انجام داده است، كه در اين صورت، نام تصحيح‌كننده ذكر مى‌گردد. اغلب مطالبى كه در حاشيه نسخه‌ها نوشته مى‌شود، فاقد نام نويسنده بوده و در بسياري موارد، نام حاشيه‌نويس با رمز بيان شده است. در اين‌گونه موارد نوشته مى‌شود: حواشى به امضاى «م.ح، رحمه‌اللَّه»، يا حواشى به امضاى «محمد عفى عنه»، يا حواشى به امضاى«ن» و... .

بايد توجّه داشت كه ذكر دعاهاى بعد از رمز، اهميت زيادى دارد. در برخى از نسخه‌ها، به‌خصوص ديوان اشعار، مطالب را در متن و حاشيه، تحرير مى‌شود. براى اين كار، ابتدا صفحه را جدول‌بندى کرده و به متن و حاشيه تقسيم مي‌شود، بعد، شروع به تحرير مى‌كنند. در تحرير نسخه، ابتدا متن صفحه را تحرير و پس از اتمام متن، ادامه مطلب را از حاشيه بالاى صفحه ادامه داده و حاشيه جانبى و بعد از آن، حاشيه پايينى را به‌طور کامل مى‌نويسند، و پس از آن به صفحه بعدى منتقل مى‌شوند. در اين‌گونه موارد، بايد تذكر داده شود كه مطالب كتاب در متن و حاشيه، تحرير شده است.

در حاشيه برخى از نسخه‌ها، كتاب‌هاى ديگرى غير از كتاب متن، تحرير شده كه اين‌گونه كتاب‌ها بايد به‌طور مستقل فهرست شده و تذكر داده شود كه در حاشيه برگه‌هاى... تا... تحرير شده است. برخى از نسخه‌ها داراى چند ستون براى حاشيه‌نويسى هستند كه بايد از آن‌ها به حاشيه اول و دوم و... تعبير كرد. متن صفحه، اصل قرار مى‌گيرد و حاشيه دور متن را حاشيه اول و حاشيه دور حاشيه اول را حاشيه دوم مي‌نامند.

[٧٨]. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي، ص٦٢.