علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ١١
است. کتاب اول، «الاقتراح فى علم الاصول النحو» نوشته جلالالدين عبدالرحمن سيوطى (٩١١ق) است که شرح حجيم دوجلدي، با نام «الانشراح»[١١] براي آن نوشته شده است؛ کتاب دوم، توسط يکي از معاصران به نام سعيد الافغانى که ساكن سوريه بود نوشته شده است. وي علاوه بر تصحيح کتابهاي مختلف در اين موضوع نيز کتابي با عنوان «في اصولالنحو» نوشته که در محافل ادبي مورد توجّه قرار گرفته است. تأليفات ديگري در اين حوزه انجام شده اما اين دو کتاب، شاخصترينِ اين آثاراند. در ادامه، مصادر دانش نحو و منابعي که قواعد اين دانش از آن استخراج شده، بررسي ميشود.
قرآن يکي از مصادر اصلى براى استخراج قواعد نحو بوده و اختلاف و تشکيکي در آن وجود ندارد. يکي ديگر از مهمترين مصادر قواعد نحو، شعر عرب است. [١٢] شاعران عرب به چهار طبقه تقسيم ميشوند:
١. بهطورقطع استشهاد به شعر دوران جاهليت جايز بوده و حجيت دارد؛
٢. اشعار «مخضرمان» نيز يکي ديگر از انواع شعر عرب محسوب و مانند طبقه اول حجت است. شاعران مخضرم شامل افرادي مانند: حسّان بن ثابت ميشود که دوران جاهليت و اسلام را درك کردهاند؛
٣. ديگر از شاعران عرب که شعرشان ميتواند مصدر قواعد نحوي قرار گيرد «محدثان» هستند. محدثان به شاعراني اطلاق ميشود که فقط در دوران اسلامي زيستهاند و جاهليت را نديدهاند؛ مانند: اخطل و فرزدق. درباره حجيت اشعار اين گروه اختلاف وجود دارد و برخي شعر محدثان را حجت نميدانند. اديباني مانند ابنهشام که اين اشعار را حجت ميداند در کتاب مغنىاللبيب براي «مِن» تعليليه به شعر فرزدق[١٣] که در وصف امام سجاد(ع) سروده استشهاد کرده است؛
٤. طبقه چهارم به «مولّدان» مشهور هستند؛ مانند: كميت و دعبل خزاعى كه در عصر امام رضا و امام جواد؟عهما؟ ميزيستند و يا سيد مرتضى و سيد رضى که در دورههاي بعد آمدهاند و اشعارشان در قواعد نحو حجّت نيست.
بنابراين اشعار جاهلي و مخضرمان، حجّت است. برخي شعر محدثان را حجّت ميدانند، اما
[١١]. نام کامل کتاب «فيض نشر الانشراح من روض طي الاقتراح» نوشته محمد بن طيب است.
[١٢]. نثر موجود در هر طبقه نيز تابع نظم خواهد بود.
[١٣]. «يقضى حياءً و يقضى مِن مهابته فما يكلم إلاّ حين يبتسم»؛ عيون المعجزات، ص٧٢.