پس معلوم شد اینکه رابطه یک مکتب با جبهه مخالف بر دعوت محض باشد یا بر مبارزه محض و یا رابطه اولش دعوت باشد و رابطه دومش مبارزه و درگیری، میتواند دید مکتب را درباره تأثیر نیروی منطق و تذکر و حدود تأثیر آنها و همچنین دید مکتب را در [باره] جریان تاریخ و نقش مبارزه را در آن روشن کند.

اکنون وارد قسمت دیگر بحث شویم، ببینیم نوع آگاهیهای اسلامی و اهرمی که [اسلام] در دعوتهای خود روی آنها فشار میآورد چیست؟

آگاهیهای اسلامی در درجه اول از نوع تذکر به مبدأ و معاد است. این متدی است که هم در قرآن به کار میبرد و هم از پیامبران پیشین نقل میکند. پیامبران هشداری که میدهند درباره این امر است که از کجا و در کجا و به کجا آمدهای و هستی و میروی؟ جهان از کجا پدید آمده و چه مرحلهای را طی میکند و به چه سویی میرود؟ اولین دغدغه مسئولیت که پیامبران به وجود میآورند دغدغه مسئولیت در برابر کل آفرینش و هستی است. دغدغه مسئولیت اجتماعی جزئی است از دغدغه مسئولیت در برابر هستی و آفرینش. قبلًا اشاره کردیم که سورههای مکیه که در سیزده سال اول بعثت رسول اکرم نازل شده است، کمتر مطلبی جز تذکر مبدأ و معاد در آنها هست [١].

رسول اکرم دعوت خود را با «قولوا لا الهَ الَّا اللَّهُ تُفْلِحوا» یعنی با یک جنبش اعتقادی، با یک پاکسازی فکری آغاز کرد. درست است که توحید ابعاد گستردهای دارد و همه تعلیمات اسلامی اگر تحلیل شود، به توحید برمیگردد و اگر توحید ترکیب شود، به آن تعلیمات منتهی میشود [٢] ولی میدانیم که در آغاز کار نه مقصود از آن جمله بیش از یک گرایش فکری و عملی از اعتقادات شرکآمیز و عبادتهای شرکآمیز به توحید فکری و توحید در عبادت بود، و نه فرضاً چنین مقصود

[١]. برخی مسلمانان به اصطلاح روشنفکر معاصر* در تفاسیر زیادی که بر اکثر سورههای قرآن نوشتهاند، یکسره منکر شدهاند که قرآن درباره معاد حتی یک آیه هم نازل کرده باشد. در هر جا در قرآن نام «دنیا» آمده است گفتهاند یعنی «نظام پستتر زندگی» یعنی نظام تبعیض و استثمار، و هرجا نام «آخرت» آمده گفتهاند یعنی «نظام برتر»، نظامی که در آن اثری از تبعیضها و نابرابریها و استثمارها نباشد و مالکیت اختصاصی ریشهکن شده باشد. اگر معنی آخرت این است پس معلوم میشود قرآن هزارسال پیش از مکاتب ماتریالیستی فاتحه مذهب را خوانده است![٢]. المیزان، ذیل آخرین آیه آلعمران.

* [مقصود گروه معدوم فرقان است.]