مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨٢ - ٢ علّیت در تاریخ

باشند، تاریخْ خالی از هر نوع قاعده و قانون و سنت و جریان مشخص خواهد بود.

ضربالمثل حوادث تاریخی تصادفی که در مسیر تاریخ مؤثر بوده «بینی کلئوپاترا» ملکه معروف مصر است. در جهان حوادث جزئی و اتفاقی که مسیر جریانهای تاریخ را عوض کرده و به قول معروف «از نسیمی دفتر ایام برهم خورده است» فراوان است.

ادوارد هالت کار در کتاب تاریخ چیست؟ میگوید:

منشأ دیگر حمله (به جبر تاریخ) معمای مشهور «بینی کلئوپاترا» است.

این همان نظریهای است که تاریخ را با بیش و کم، فصلی از اعراض، یک سلسله حوادث ناشی از رویدادهای اتفاقی و منتسب به تصادفیترین علل میداند: نتیجه جنگ اکتیوم مربوط به عللی که مورخان عموماً مسلّم میپندارند نبوده بلکه ناشی از شیفتگی آنتونی نسبت به کلئوپاترا بود.

زمانی که بایزید در اثر بیماری نقرس از پیشروی در اروپای مرکزی باز ایستاد، گیبون نوشت که «غلبه خلطی قلیل بر مزاج فردی از افراد بشر ممکن است بدبختی ملتهایی را مانع شود یا معلّق کند.» هنگامی که الکساندر پادشاه یونان را در پاییز ١٩٢٠ میمون دستآموزی گاز گرفت و درگذشت، این تصادف سلسله حوادثی به بار آورد که سِر وینستون چرچیل را بر آن داشت تا اظهار دارد که «دویست و پنجاه هزار تن از گزش میمون مردند.» یا تروتسکی در حین شکار اردک مبتلا به تب میشود و در لحظه مبارزهاش با زینویف، کامنف و استالین در پاییز ١٩٢٣ بستری میگردد و مینویسد: شخص میتواند انقلاب یا جنگی را پیشبینی کند، اما پیشبینی عواقب شکار پاییزی اردکهای وحشی ناممکن است [١].

در جهان اسلام داستان شکست مروان بن محمد آخرین خلیفه اموی شاهد