مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٩٣ - تحول و تطور تاریخ

تحول و تطور تاریخ

آنچه تاکنون گفته شد، درباره یکی از دو مسئله مهم تاریخ یعنی ماهیت تاریخ بود که آیا مادی است یا غیرمادی؟ مسئله مهم دیگر تحول و تطوّر تاریخ انسانی است.

میدانیم که انسان موجود اجتماعی منحصر به فرد نیست، پارهای جاندارهای دیگر نیز بیش و کم زندگی اجتماعی و موجودیت اجتماعی دارند، زندگیشان با تعاون و همکاری و تقسیم وظایف و مسئولیتها تحت یک سلسله قواعد و قوانین منظم صورت میگیرد. همه میدانیم که زنبور عسل اینچنین جانداری است.

اما یک تفاوت اساسی میان موجودیت اجتماعی انسان و موجودیت اجتماعی آن جانداران وجود دارد و آن این است که زندگی اجتماعی آن جانداران ثابت و یکنواخت است، تحول و تطوری در نظام زندگی آنها و به تعبیر موریس مترلینگ در تمدن آنها- اگر این تعبیر صحیح باشد- رخ نمیدهد، برخلاف زندگی اجتماعی انسان که متحول و متطور است، بلکه دارای شتاب است، یعنی تدریجاً بر سرعت آن افزوده میشود. لهذا تاریخ زندگی اجتماعی انسان دورهها دارد که از نظرگاههای مختلف، این دورهها با یکدیگر متفاوتند.

مثلًا از نظر لوازم معیشت: دوره صید و شکار، دوره کشاورزی، دوره صنعتی. از نظر نظام اقتصادی: دوره اشتراکی، دوره بردهداری، دوره فئودالیسم، دوره