در واقع مولود شرایط خاص محیط اوست؛ یعنی این محیط و این شرایط خاص است که این حکم را به او داده و این حکم عکسالعمل انسان در این شرایط خاص است و در حقیقت آوازی است که در این محیط اینچنین ضبط شده و ممکن است در محیط دیگر و شرایط دیگر حکم و قضاوت به گونه دیگر باشد، مثلًا ٢٦/ ٢* ٢ باشد.

ولی مطابق نظریه دوم آنچه محیط به انسان میدهد تصور ٢، ٤، ٨، ١٠ و امثال اینهاست، اما حکم به این که ٤/ ٢* ٢ و یا ٢٥/ ٥* ٥ لازمه ساختمان روح انسان است و محال است که شکل دیگر پیدا کند، همچنان که گرایشهای کمالجویانه انسان نیز لازمه خلقت روح اوست [١].

٥. تقدم جنبه مادی جامعه بر جنبههای معنوی آن

جامعه از بخشها و سازمانها و نهادها تشکیل میشود: سازمان اقتصادی، سازمان فرهنگی، سازمان اداری، سازمان سیاسی، سازمان مذهبی، سازمان قضایی و غیره.

از این نظر جامعه مانند یک ساختمان کامل است که یک خانواده در آن زندگی میکنند که مشتمل است بر اتاق پذیرایی، اتاق خواب، آشپزخانه، دستشویی و غیره.

در میان سازمانهای اجتماعی، یک سازمان است که در حکم زیربنا یعنی شالوده اصلی ساختمان است که تمام بنا بر روی آن و بر مبنای آن ساخته میشود که اگر آن متزلزل شود و یا فرو ریزد، جبراً همه بنا فرو میریزد و آن ساخت اقتصادی جامعه است. ساخت اقتصادی جامعه یعنی آنچه به تولید مادی اجتماع مربوط میشود از ابزار تولید، منابع تولید، روابط و مناسبات تولیدی.

ابزار تولید که اساسیترین قسمت ساخت جامعه است در ذات خود متغیر و متکامل است. هر درجه تکاملی ابزار تولید مستلزم نوعی خاص روابط و مناسبات تولیدی است مغایر با آنچه قبلًا بوده است. روابط تولیدی یعنی اصول و مقررات

[١]. [برای توضیح بیشتر درباره بحث «فطرت» رجوع شود به اصول فلسفه و روش رئالیسم، خصوصاً مقاله پنجم (پیدایش کثرت در ادراکات) و تفسیر المیزان (ترجمه فارسی) جلد ١٦، صفحه ١٩٠، بحث درباره «اخذ میثاق» و جلد ٣١، صفحه ٣٠٣، گفتار در معنای فطری بودن دین، و نیز مباحث اجمالی دیگری که به طور پراکنده در بسیاری از جاهای دیگر این تفسیر شریف آمده است. همچنین رجوع شود به کتاب فطرت اثر استاد شهید.]