مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٤ - ج نظریه رئالیستی

مسخّر خویش قرار دهند؛ و رحمت پروردگارت (نبوت) از آنچه اینها گرد میآورند بهتر است.

یک نکته که از این آیه کریمه استنباط میشود این است که اختلاف مزایا یکطرفه نیست، یعنی مردم دو گروه نیستند: گروه صاحب مزایای طبیعی و گروه بیمزیت از نظر طبیعی. اگر چنین بود، یک طبقه به طور مطلق «تسخیرکننده» و گروه دیگر «تسخیرشده» بودند. اگر آنچنان میبود، باید چنین تعبیر شود: «وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیتَّخِذوهُمْ سُخْرِیاً. برخی را بر برخی مزیت بخشیدیم تا آنان که مزیت دارند، آنان را که مزیت ندارند مسخّر خویش قرار دهند.» بلکه تعبیر این است:

وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیا.

بعضی را بر بعضی مزیت بخشیدیم تا بعضی، بعضی را مسخّر خویش قرار دهند.

یعنی همه از مزایایی بهرهمندند و همه یکدیگر را مسخّر خویش قرار میدهند. به عبارت دیگر، مزایا طرفینی است و تسخیر هم طرفینی است.

نکته دوم به کلمه «سُخریا» مربوط میشود. این کلمه در اینجا به ضمّ سین است و به همین معنی است که گفته شد. در دو آیه دیگر از قرآن این کلمه با کسر سین (سِخریا) آمده است: یکی در آیه ١١٠ از سوره مؤمنون که خطاب به اهل جهنم است و رفتار ناروای آنها با اهل ایمان سرکوبشان میشود که: إِنَّهُ کانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبادِی ...

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیا ... وَ کنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکونَ و دیگر آیه ٦٣ از سوره مبارکه «ص» که از زبان خود اهل جهنم است که: ما لَنا لا نَری رِجالًا کنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ. أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِیا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ.

هم قرائن نشان میدهد و هم تا آنجا که من تفاسیر را دیدهام (مجمعالبیان، کشّاف، تفسیر امام، بیضاوی، روحالبیان، صافی، المیزان) اتفاق مفسرین است که «سِخریا»- که در آن دو آیه به کسر سین آمده است- به معنی «مورد استهزاء» است.

تنها مجمعالبیان به عنوان یک قول غیرقابل اعتنا نقل کرده که بعضی گفتهاند مقصود