مباحثي از اصول فقه

پيشگفتار

دفتر دوم منابع فقه كتاب

عناوين و اسامى قرآن كريم

تعداد و شمار آيات قرآن و مكاتب مربوط به آن

معنى اصطلاحى سوره

شمار سوره هاى قرآن

اسامى بخش هاى مختلف سور قرآن ( سبع طوال ، مئين ، مثانى ، مفصل )

نكاتى در مورد سور مكى و مدنى ( خصوصيات كلى و قطعى آيات و سور مكى ، ذكر سور مكى و مدنى به ترتيب نزول )

تعداد حروف و كلمات قرآن

محتوا و مطالب قرآن

نگارش قرآن كريم

نخستين كاتب وحى

نوع خطى كه قرآن با آن نگارش يافت

جمع و تدوين قرآن

حفاظ قرآن

قراء قرآن

داورى علماء درباره قراآت معتبر

حجيت قراآت

انواع قراآت ( متواتر ، مشهور ، غير مجاز ، شاذ ، مجعول ، شبيه به حديث مدرج )

جمع و تدوين قرآن پس از رحلت پيامبر اكرم ( ص )

كيفيت ترتيب مصحف اميرالمؤمنين على ( ع )

جمع و نگارش قرآن همزمان با خلافت ابى بكر

تدوين و جمع آورى قرآن در زمان عثمان

حجيت ظواهر قرآن

سنت عملى

دلالت سنت عملى

حجيت سنت عملى نسبت به سايرين

سنت تقريرى

سنت قولى

حافظان و ناقلان نخستين حديث

نخستين مجموعه هاى احاديث

صحاح سته

تدوين حديث در شيعه ( اصول اربعمأه)

تدوين كتب احاديث

كتب اربعه ( كافى ، من لايحضره الفقيه ، تهذيب الاحكام ، استبصار )

شروح و جوامع كتب اربعه ( وافى ، وسايل الشيعه ، بحارالانوار )

طبقات محدثين

اصحاب اجماع در اصطلاح حديث

اقسام خبر ( متواتر ، واحد ، صحيح ، حسن ، موثق ، ضعيف )

حجيت خبر واحد از ديدگاه كتاب و سنت و اجماع و عقل

اخبار مجعوله اسرائيليات

شرايط حجيت خبر واحد

رابطه كتاب و سنت

تقييد و تخصيص كتاب به سنت

اجماع از ديدگاه عامه و خاصه

ادله حجيت اجماع در فقه اهل سنت

كاشفيت اجماع از قول معصوم و طرق آن

حسى يا تضمنى

اقسام اجماع

اجماع محصل

اجماع منقول

اجماع سكوتى

اجماع مركب

اجماع مستند

حجيت اجماع منقول

سير تاريخى دليل عقل

عقل از ديدگاه شيعه و اهل سنت

موضع معتدلانه مجتهدين اماميه در مورد عقل

نظريه اصحاب رأى

نظريه بى اعتبار بودن عقل

تعريف دليل عقلى و اقسام آن

مستقلات عقليه

غير مستقلات عقليه

مقدمه واجب ( مقدمه وجوب و واجب ، مقدمه داخلى و خارجى ،

مقدمه شرعى و عقلى ، واجب نفسى و غيرى ، مقدمات مفوته موضوع نزاع ، ثمره نزاع )

مواضع نزاع در مبحث عقل

نزاع اشاعره و عدليه در مورد ارزشهاى ذاتى افعال

خوبى ها و بدى ها

عقل عملى و عقل نظرى

نقد و بررسى استدلال اشاعره

نقد و بررسى استدلال عدليه

آيا خوبيها و بديها براى عقل قابل دستيابى است؟

تلازم بين حكم عقل و شرع

اقسام شهرت

فتوايى

ارزيابى انواع شهرت

حجيت سيره عقلائيه

حجيت سيره اسلامى

كاربرد سيره

فرق سيره و عرف و عادت

عرف و عادت در فقه عامه

عرف و عادت در قانون مدنى ايران

تعريف قياس

اركان قياس

دلائل حجيت قياس از نظر عامه

قياس منصوص العله

قياس اولويت

قياس مستنبط العله ( تنقيح مناط )

استحسان

تعريف استحسان

اقسام استحسان

ادله حجيت استحسان

دليل نقلى

دليل عقلى

مصالح مرسله

اقسام مصالح

حجيت مصالح مرسله از نظر مذاهب مختلف اسلامى

عناوين ثانويه در فقه اماميه

1 ) يسئلونك عن الخمر و الميسر قل فيهما اثم كبير و منافع للناس و اثمهما اكبر من نفعهما

2 ) و لا تقربوا الصلوة و انتم سكارى

1 ) انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون

2 ) و انه لتنزيل رب العالمين

( بسم الله الرحمن الرحيم

( يا ايها الناس

( يا ايها الذين آمنوا

انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون

( ما جعل عليكم فى الدين من حرج ( 1 )

( و امسحوا بروسكم ( 1 )

( قل انا بشر مثلكم يوحى الى

( ان جاء

كم فاسق بنبا فتبينوا ان تصيبوا قوما بجهالة فتصبحوا على ما فعلتم نادمين

ان جاء كم فاسق بنبا

فتبينوا

( فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفه ليتفقهوا فى الدين و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون

( كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة باذن الله ( 1 )

( والذين يكنزون الذهب والفضه ولا ينفقونها فى سبيل الله فبشرهم بعذاب اليم ( 1 )

( يوصيكم الله فى اولادكم للذكر مثل حظ الانثيين

( و من يشاقق الرسول من بعد ما تبين له الهدى و يتبع غير سبيل المؤمنين نوله ما تولى و نصله جهنم و ساءت مصيرا ( 2 )

( فان تنازعتم فى شيى فردوه الى الله و الرسول ( 1 )

( و ضرب لنا مثلا و نسى خلقه قال من يحيى العضام و هى رميم قل يحييها الذى انشأها اول مرة و هو بكل خلق عليم ( 1 )

( قل يحييها الذى انشاها اول مرة و هو بكل خلق عليم

( فاعتبروا يا اولى الابصار ( 2 )

( لا تقل لهما اف ( 2 )

( و اتبعوا احسن ما انزل اليكم

( فبشر عباد الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه

( ما جعل عليكم فى الدين من حرج

( يريد الله بكم اليسر و لا يريد بكم العسر

( ايحسب الانسان ان يترك سدى ( 2 )

و لا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم

و لا يضربن بارجلهن ليعلم ما يخفين من زينتهن

يعرف هذا و اشباهه من كتاب الله

( اما الحوادث الواقعه فارجعوا الى روات احاديثنا

( من حفظ من امتى اربعين حديثا بعثه الله يوم القيامه فقيها عالما ( 1 )

( لا تجتمع امتى على الخطا

( ان الدين اذا قيست محقق

( نهى رسول الله عن الحكم بالرأى و القياس قال و اول من قاس ابليس و من حكم فى شىء من دين الله برأيه خرج من دين الله

( من نصب نفسه للقياس لم يزل دهره فى التباس

( من كان يعمل بالقياس هلك

( ان السنة لا تقاس , الا ترى ان المرأة تقضى صومها و لا تقضى صلوتها ان السنة اذا قيست محقت

( مهلا يا ابان هذا حكم رسول الله , ان المرئة تعاقل الرجل الى ثلث الديه فاذا بلغت الثلث رجعت الى النصف

( يا ابان انك اخذتنى بالقياس والسنة اذا قيست محق الدين

قد اجمع الكل على تصحيح ما = يصح عن جماعة فليعلما

وهم اولو نجابة و رفعة = اربعة و خمسة و تسعه

فيسته الاولى من الامجاد = اربعة منهم من الاوتاد

زراره كذا بريد قد اتى = ثم محمد وليث يا فتى

كذا فضيل بعده معروف = و هو الذى ما بيننا معروف

و السته الوسطى اولو الفضائل = رتبتهم ادنى من الاوائل

جميل الجميل مع ابان = والعبدلان ثم حمادان

والسته لاخرى هم صفوان = و يونس عليهم الرضوان

ثم ابن محبوب كذا محمد = كذاك عبدالله ثم احمد

و ما ذكرناه الاصح عندنا = و شذقول من به خالفنا

همانا همه اجماع دارند بر صحت آنچه كه = جماعتى روايت مى كنند , آنها را بدانيد

آنان صاحبان نجابت و رفعت هستند = ( و تعداد آنان ) چهار و پنج و نه مى باشد

شش تاى اول آنان نيكوترينند = كه چهار تاى آنان از اوتاد مى باشند

زراره و نيز بريد , آمده است = و سپس محمد و ليث هستند ( اى جوان )

و نيز فضيل , بعد از او معروف = كه او ميان ما معروف است

و شش تاى ميانى صاحبان فضيلتند = كه رتبه آنان از دسته اول پايين تر است

جميل نيكو چهره و ابان = و دو عبدالله و سپس دو حماد

و شش تاى آخرين از آنها صفوان = و يونس , بر آنها رضوان خداباد

سپس ابن محبوب و همچنين محمد = و نيز عبدالله و سپس احمد

آنچه كه ذكر كرديم نزد ما اصح است = و قول مخالف ما بسيار نادر است

مباحثي از اصول فقه - محقق داماد‌، سيد مصطفى - الصفحة ٥٦ - كتب اربعه ( كافى ، من لايحضره الفقيه ، تهذيب الاحكام ، استبصار )

مرتبط تحت عنوان نوادر ناميده مى شود . اسامى بعضى از افرادى كه به تدوين اين نوع كتب پرداخته اند به اين قرار است :

حمدان بن سليمان نيشابورى

حماد بن عيسى

بندار بن عاصم الذهلى

حسن بن محبوب السراد

حسن بن جهم بن بكير .

كتب اربعه از اواخر دوره غيبت صغرى , يعنى در عهد سيمرى چهارمين نايب حضرت امام زمان ( ع ) , كه دامنه فقه توسعه يافت برخى از بزرگان علما و محدثين شيعه بر آن شدند كه احاديث مرويه اهل بيت را در مجموعه هائى تنظيم و تبويب و مرتب نمايند , و آن قسمت از اخبار را كه مربوط به فروع فقهى است به ترتيب ابواب تدوين كنند . از اين رهگذر , در مدت يك قرن , چندين مجموعه بزرگ حديث بوجود آمد . از بين آنها چهار كتاب مقبوليت عامه يافت و سند و مرجع فتاوى فقها قرار گرفت و به كتب اربعه معروف گرديد . كتب اربعه بترتيب تأليف عبارتند از :

١ ) كافى تأليف ابوجعفر محمد بن يعقوب اسحاق كلينى رازى مى باشد او مدت بيست سال از عمر خود را براى تأليف اين كتاب صرف كرد . كتاب كافى مشتمل بر ٣٠ فصل يا ٣٠ كتاب است كه از العقل و الجهل آغاز و به كتاب الوصايا ختم مى شود . اين كتاب حاوى ١٦١٩٩ حديث بوده كه اين رقم بالغ بر جميع احاديث صحاح سته عامه مى باشد و تفصيل آن احاديث عبارت است از :