مباحثي از اصول فقه - محقق داماد‌، سيد مصطفى - الصفحة ١١١ - نظريه اصحاب رأى

تاريخ فقه , دو جهت گيرى متقابل نموده اند . يكى در مقابل فقهاى عامه كه به اصطلاح آنان را اصحاب رأى مى گويند , و ديگرى در مقابل اخباريين كه به بى اعتبار بودن استنباطات عقلى معتقدند . در حقيقت فقه اماميه راهى بين اين دو گروه افراطى و تفريطى را انتخاب نموده است .

نظريه اصحاب رأى همان است كه در پيشگفتار كه تاريخ اجتهاد را تحليل كرديم به آن اشاره شد . اين نتيجه تفكر كه در اواسط قرن دوم هجرى آغاز گشت , قائل شدن عرض عريض براى ادراكات عقلى بود . در هر مورد كه دليلى از مفاد دو منبع كتاب و سنت نمى يافتند , بلافاصله دست به دامن تفكرات شخصى و فردى خويش زده , و با ذوق و سليقه خود , با توجه به شئون و مناسبات , حسب مورد اظهار نظر مى كردند .

ابوحنيفه يكى از چهار فقيه اهل تسنن در اين جهت معروفتر از سايرين است . از او چنين نقل مى كنند كه وقتى مى خواست خط مشى فقاهتى خويش را بيان كند , گفت[ : ( من نخست به كتاب خدا مراجعه كرده , و اگر آنچه را كه مى خواهم در آن نيافتم به سنت رسول اله مراجعه مى كنم , و اگر باز نيافتم به گفتار اصحاب آن حضرت تمسك مى جويم , ولى آنچه را كه مايل بودم انتخاب مى كنم و آنچه مايل نبودم رها مى سازم و اگر چنانچه به افرادى مانند ابراهيم , شعبى , حسن , و ابن سيرين نوبت برسد اين حق را بخودم مى دهم كه بفكر خويش عمل كنم و اجتهاد نمايم , همچنانكه آنان نيز چنين كردند]( .

البته اين طرز تفكر ناشى از آن بود كه آنان پس از رسول الله ,