مباحثي از اصول فقه - محقق داماد‌، سيد مصطفى - الصفحة ١٣٨ - نقد و بررسى استدلال اشاعره

يك رستوران با سياهان غذا خوردن ننگ و عار و از رذائل اخلاقى شمرده مى شود , و اين اختلاف نظر را نمى توان بپاى عقل خالص و محض گذاشت , بلكه پرواضح است كه اينگونه قضاوتها بخاطر محفوف شدن عقل به هزاران انگيزههاى انفعالى , هواهاى نفسانى , تعصبات نژادى , آداب و سنن و فرهنگ اجتماعى است .

ثانيا افعال بشر , همان طور كه در صدر مباحث اشاره شد , بر سه گونه است : بعضى از آنها عليت تامه براى حسن و يا قبح دارند . مانند عدل و ظلم كه محال است عملى مفهوم عدل بر آن صادق آيد و تحت دايره شمول آن قرار گيرد , و در عين حال متصف به بدى گردد . و همچنين نقطه مقابل آن , ظلم كه اتصاف به خوبى براى آن غير ممكن است , در اين دسته از افعال بشرى حسن و قبح ذاتى است .

دسته ديگر از افعال بشر نسبت به حسن و قبح عليت تامه ندارند , بلكه به اصطلاح فلاسفه اقتضاء دارند . يعنى بگونه اى هستند كه جهت اصلى آنها بيكى از دو جناح است ( خوب - بد ) , و تا وقتى كه عامل مخالفى در تغيير جهت آنها پديد نيايد , چهره اصلى آنها دگرگون نمى گردد و وصف اصلى خود را حفظ مى نمايند . مانند : راستگوئى و دروغگوئى , كه جهت اصلى اين دو عمل فى نفسه , به ترتيب , بسوى خوبى و بدى است , ولى هرگاه راستگوئى موجب ايذاء و آزار ديگرى گردد , هرگز پسنديده نخواهد بود بلكه بالعكس متصف به زشتى و كراهت خواهد شد . و يا اگر دروغگويى كه فى نفسه از مصاديق اعمال زشت است , عنوان مصلحت اجتماعى بر آن منطبق شود , عينا از مصاديق كردار نيك مى گردد .

دسته سوم از اعمال بشر , هيچگونه جهتى در ذات آنها نيست