مباحثي از اصول فقه - محقق داماد‌، سيد مصطفى - الصفحة ١٠٧ - سير تاريخى دليل عقل

دليل عقل در ميان فقها و مجتهدين عامه و خاصه گرچه اجمالا به عنوان يكى از منابع استخراج و استنباط احكام مطرح شده , ولى هيچ گاه حدود و تعريف آن به طور دقيق در كلمات آنان مشخص نگرديده است , و نيز از نظر مذاهب و مكاتب مختلف فقهى به صورتهاى گوناگون معرفى شده است . لذا براى تبيين و توضيح آن لازم است به طور اجمال نظرى به متون و كلمات قدما و متأخرين افكنده و سير تاريخى اين موضوع را ملاحظه كنيم .

سير تاريخى دليل عقل :

قبل از مرحوم شيخ مفيد , نامى از عقل در آثار علماى اصول و فقه ديده نمى شود .شيخ مفيد در رساله اصوليه خود كه كراجكى آن را تلخيص كرده , و فعلا موجود است , براى اولين بار عقل را مورد بررسى قرار مى دهد . شيخ مفيد هر چند به وضوح عقل را به عنوان يكى از ادله به حساب نياورده ولى مى گويد[ : ( اصول احكام , كتاب است و سنت و اقوال ائمه , - و اضافه مى كند - از سه طريق مى توانيم به اين اصول دست يابيم : ( ١ ) به طور شفاهى ( ٢ ) از طريق اخبار ( ٣ ) از طريق عقل]( . شيخ در حالى كه نامى از اجماع نمىآورد , بترتيب مذكور به عقل اشاره مى كند و در تعريف آن مى گويد[ : ( عقل راه