خارج می‌گردند و هم‌چون ملخ‌ها، به هر سو پراکنده می‌شوند. آنان که در دنیا، دعوت به سجده (و اقامه نماز) می‌شدند و درحالی‌که تندرست و سالم بودند، دعوت را اجابت نمی‌کردند و نماز را اقامه نمی‌نمودند، در قیامت، سراسر وجودشان را خواری و ذلّت حسرت و ندامت فراگرفته، چشمان ذلیل و خفت‌بار خود را به پایین می‌اندازند، (به آنها گفته می‌شود:) این است آن روزی که (در زمان تکلیف) به شما وعده داده می‌شد (و شما آن را انکار می‌کردید): «خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ.»، [١] «خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِکَ الْیَوْمُ الَّذِی کانُوا یُوعَدُونَ.» [٢] ز- معنا و مفهوم هفتم خشوع‌

یکی از معانی و مفاهیم خشوع، نرم شدن و رقّت آوردن قلب و تواضع بدن است در برابر ذکر و یاد خدا و در برابر آنچه از جانب حق نازل گردیده: «أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ.» [٣]: آیا وقت آن نرسیده، آن کسانی که ایمان آورده‌اند، در برابر ذکر و یاد خدای متعال و در برابر آنچه از جانب حق نازل گردیده، دل‌هایشان نرم گردد و رقت آورند و تواضع نمایند، و مانند کسانی که پیش از این کتاب آسمانی به آنان داده شده، نباشند که با طولانی شدن زمان، دل‌های آنان سخت گردید و بسیاری از آنان فاسقند و حال آنکه:
١. زمین خاشع، درحالی‌که خاضع است، نزول باران بر او، حرکت، جنبش و حیات را در او دمیده و او را زنده می‌گرداند. «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیاها لَمُحْیِ الْمَوْتی إِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.» [٤]
٢. و اگر قرآن بر کوهی نازل می‌شد، مسلما ملاحظه می‌کردی که آن از خشیت خدای تعالی در حال خضوع، شکاف می‌خورد: «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ.» [٥]

[١]. قلم/ ٤٣.
[٢]. معارج/ ٤٤.
[٣]. حدید/ ١٦.
[٤]. فصّلت/ ٣٩.
[٥]. حشر/ ٢١.