فرهنگ قرآن - امامی، عبد‌النبی - الصفحة ٦٩١ - ٥ تدبّر در آیات خشوع

ناراً حامِیَةً.» حضرت فرمود: «تصلی نار الحرب فی الدنیا علی عهد القائم، و فی الاخرة نار جهنم.»؛ یعنی در دنیا در عهد قائم، گرفتار آتش جنگ باشند، و در آخرت گرفتار آتش سوزان جهنم شوند. [١]
٢. عبد الرزاق، عبد بن حمید، ابن جریر، ابن منذر و ابن ابی حاتم درباره: «هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ الْغاشِیَةِ»، از قتاده اخراج نموده‌اند که گفت: حدیث قیامت. «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ»، را گفت: ذلیل و خوارند در آتش. «عامِلَةٌ ناصِبَةٌ» را گفت: در دنیا از اطاعت خدا تکبّر کردند، پس به آن تکبّر عمل نمودند و در آتش افکنده شدند. [٢] ٥. تدبّر در آیات خشوع‌

قوله تعالی: «کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ.» [٣] با یک بررسی اجمالی در آیات و معانی، تفاسیر و روایاتی که درباره، خشوع آمده، چنین به دست می‌آید که خشوع، وجدان ذلّت و خواری توأم با خوف، در برابر عظمت، جلال و کبریایی است، و چون وجدان، امری است که از قلب نشأت می‌گیرد، بنابراین، زمینه ایجاد خشوع، قلب بوده و تجلّی آن، در ظواهر اعضا، آشکار می‌گردد و به تناسب موقعیت، این تجلی یا در قلب و جسم است: «خاشِعِینَ لِلَّهِ»، [٤] و یا در حال اشک ریختن، بر چانه به خاک افتادن و ازدیاد خشوع است: «وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً»، [٥] و یا در صداها و اصوات است: «وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ»، [٦] و یا در کیفیت هیأت بدن در حال نماز است: «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ»، [٧] و یا در حالات کلی است: و «وَ الْخاشِعِینَ وَ الْخاشِعاتِ»، [٨] و یا در چشم‌هاست: «خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ»، [٩] و یا

---

[١]. برهان، ص ١١٨٦- نور الثقلین، ج ٥، حدیث ٣، ص ٥٦٣.
[٢]. درّ المنثور، ج ٦، ص ٣٤٢.
[٣]. ص/ ٢٩.
[٤]. آل عمران/ ١٩٩.
[٥]. اسراء/ ١٠٩.
[٦]. طه/ ١٠٨.
[٧]. مؤمنون/ ٢.
[٨]. احزاب/ ٣٥.
[٩]. قمر/ ٧.