انه فیه الی آخر الدهر،" إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ"، و اتمروا بالتقوی و اتمروا بالصبر.» فرمود: «وَ الْعَصْرِ. إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ»؛ یعنی: و این‌که او در آن، زیانکاری تا آخر روزگار خواهد بود، به‌جز آن کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام می‌دهند و به تقوا و پرهیزگاری و به صبر و شکیبایی امر می‌کنند. [١]
٤. عبد بن حمید، از ابراهیم اخراج نمود که او گفت: ما قرائت نمودیم: «وَ الْعَصْرِ. إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ و انه لفیه الی آخر الدهر. إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»، و ابراهیم گفت که آن، در قرائت عبد اللّه بن مسعود است. [٢] ٥. تدبّر در آیات حق‌

قوله تعالی: «کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ.» [٣] اگرچه کلماتی که با الفاظ: «حقّ» و «الحقّ» در قرآن کریم ذکر شده، چنان‌که در مقدمه بیان گردید، به ٢٣٩ بار می‌رسد، و ما در این تحقیق، تنها ٦ مورد؛ یعنی تقریبا یک چهلم از مجموع آن را از آیات انتخاب نموده‌ایم، امّا با بررسی و تدبّر بر روی آیات شش‌گانه مذکور، معانی متنوعی از حق برداشت می‌شود که همه بیان واقعیتی ثابت و لایتغیرند؛ چنان‌که این واقعیت ثابت لا یتغیر به اعتبار مضاف آن در آیه، یا منسوب به قرآن است:
«قَدْ جاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ»، یا منسوب به کیفیت ولادت، نبوّت و کتاب حضرت عیسی علیه السّلام است: «ذلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ»، و یا منسوب به نظام خلقت آسمان‌ها و زمین بر وجه حکمت است: «خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ»،* و یا منسوب به تعالیم و رسالت انبیا است: «وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ»، و یا منسوب به مقداری از مال است که به لحاظ اخلاقی، به سائل و محروم اختصاص دارد:
«وَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ»، و یا به‌طور کلی منسوب به دین است: «وَ

[١]. برهان، ص ١٢١٧- نور الثقلین، ج ٥، ص ٦٦٦، حدیث ٦.
[٢]. درّ المنثور، ج ٦، ص ٣٩٢.
[٣]. ص/ ٢٩.