فرهنگ قرآن - امامی، عبد‌النبی - الصفحة ٦٣٥ - ٣ حکمت در تفاسیر

جمع آن، احکام، و حکم (به فتح حاء و کاف)؛ یعنی داور، کسی که برای قطع و فصل مرافعه دو یا چند نفر انتخاب شود، و حکم (به کسر حاء و فتح کاف)، جمع حکمت، و حکما (به ضمّ حاء و فتح کاف)، جمع حکیم است، و حکمت (به کسر حاء)؛ یعنی عدل، علم، دانش، بردباری، فلسفه، کلام موافق حق، راستی و درستی امری، جمع آن، حکم، و حکومت (به ضمّ حاء و کاف و فتح میم)؛ یعنی حکم دادن، فرمانروایی، داوری، و حکیم (به فتح حاء و کسر کاف)؛ یعنی دانا، دانشمندان صاحب حکمت، و جمع آن، حکما است. [١] ٣. حکمت در تفاسیر

شیخ طایفه، علی بن حسن طوسی رحمه اللّه در تفسیر تبیان فی قوله تعالی: «وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ»، [٢] فرموده: مراد از کتاب، بنا بر قول ابن زید و اکثر از مفسرین، قرآن است، و معنای حکمت در اینجا، سنت است، و در معنای آن، قتاده گفته است: معرفت به دین است، و انس بن مالک گفته است: آن، فقه است در تأویل، و ابن زید گفته است: آن، علم به احکامی است که علم به آن را به‌جز از قبل پیامبران علیهم السّلام، نتوان درک نمود، و گروهی گفته‌اند: آن، سخن دوّمی است، و مثل این‌که آن، وصف تنزیل باشد، به این‌که آن، کتاب است، و این‌که آن، حکمت است، و این‌که آن، آیات است، و بعضی هم گفته‌اند: حکمت چیزی است که خدای تعالی، آن را در دل قرار می‌دهد تا آن را نورانی بگرداند؛ همان گونه که چشم را نورانی نموده و چشم بدان وسیله ادراک می‌کند، و همه اینها نیکوست. [٣]
نیز فی قوله تعالی: «وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ»، [٤] فرموده: در معنای «الکتاب»، دو قول است: یکی، مراد از کتاب، خطّ کتابت است، و دیگری، کتب

---

[١]. فرهنگ عمید، ص ٥٠٦.
[٢]. بقره/ ١٢٩.
[٣]. تبیان، ج ١، ص ٤٦٧.
[٤]. مائده/ ١١٠.