فرهنگ قرآن - امامی، عبد‌النبی - الصفحة ٦٩٣ - د- معنا و مفهوم چهارم خشوع

خاک نهادن، جلوه‌ای از آن وجدان است: «وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً.» [١] علما در برابر عظمت قرآن کریم، فروتنی و تذلّل دارند: «قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا یُتْلی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً.» [٢] البته، کسانی که پیش از این به آنان علم داده شده است، چون قرآن کریم بر آنان تلاوت شود، با تمام صورت به خاک افتاده و (خدای تعالی را) سجده می‌کنند. ج- معنا و مفهوم سوّم خشوع‌

یکی از معانی و مفاهیم خشوع، خفه بودن و خفیف بودن صدا در برابر عظمت رحمان است: «یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدَّاعِیَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً.»؛ [٣] یعنی در آن روز (که در قیامت است)، دعوت‌کننده را بدون سرپیچی، پیروی و اطاعت می‌کنند، و صداها در برابر عظمت و کبریایی خدای رحمان، در سینه‌ها خفه شود، پس در این حال به‌جز صدای خفیفی را نمی‌شنوی.
خفیف و ملایم بودن صدا در محضر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله، آزمایش الهی از تقوای قلب (و یا خشیت دل) است: «إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ.» [٤]

د- معنا و مفهوم چهارم خشوع‌

یکی از معانی و مفاهیم خشوع، تذلّل قلب و تواضع بدن است در برابر عظمت و کبریایی خدای سبحان در حال نماز و به هنگام ادای اذکار و انجام افعال و ارکان مخصوص به آن: «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ.» [٥]
موارد زیر نیز از این باب است:
١. خاشعین، کسانی هستند که به ملاقات آثار قدرت خدای تعالی در قیامت و بازگشت به‌سوی او اطمینان دارند، و به آنان امر شده که در برخورد با مشکلات، از

---

[١]. اسراء/ ١٠٩.
[٢]. اسراء/ ١٠٧.
[٣]. طه/ ١٠٨.
[٤]. حجرات/ ٣.
[٥]. مؤمنون/ ٢.