قرآن و آخرين پيامبر - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤٠ - ١٠- سرعت تأثير در افكار مردم بيدار

اولًا- در چنين محيطها، و در ميان چنين افراد، اختلافات بسيار زياد و ريشه‌دار است، زيرا هر مسئله جزئى كه تصادم مختصرى با منافع آنها داشته باشد منجر به برخوردهاى شديد، و وحشتناك مى‌شود، و بنابراين طرح وحدت با موانع قوى مواجه خواهد بود.

ثانياً- «گذشت» آنها به نسبت كمى رشد اجتماعى و فكرى آنها بسيار كم، و كوچكترين مسائل تا مدتى طولانى در روح آنها پايدار ميماند، اصولًا مسئله‌اى كوچك براى آنها وجود ندارد، و هر امر جزئى در نظرشان كلى و مهم است و به همين دليل كينه‌جو و كينه‌توزند.

ثالثاً- به همان اندازه كه سطح افكار آنان پائين است، و منطقشان ضعيف، حكومت عادات و تقاليد بر آنها فوق‌العاده قوى و ديرپاست، و به همين جهت شكستن عادات آنها كار بسيار مشكلى محسوب مى‌شود.

اقوام جاهليت نمونه بارزى از اين نوع مردم بودند و هزاران پرونده اختلاف ميان آنها وجود داشت كه هر يك از آنها كافى بود آتش جنگى را ساليان دراز شعله‌ور نگاه دارد.

ولى پيامبر آمد و تمام اين پرورنده‌ها را به طرز ماهرانه‌اى سوزانيد، دلها را از كينه‌ها با آب تعليمات حيات‌بخش خود شستشو داد، و سازمان فكرى و اجتماعى و اخلاقى آنها را به كلى دگرگون ساخت و آنها را به صورت مبلّغان ورزيده و داعيان آئين جديد براى روشن كردن جهان تاريك آن روز به همه جا فرستاد، از تاريكى نور آفريد، و از مرگ زندگى، و از پراكندگى و نفاق و جهل، اتحاد و برادرى و دانش.

البته اعتراف مى‌كنم كه شرح هر يك از اين قرائن دهگانه نيازمند