٣- معاد روحانى نيز تصور ديگر در اين زمينه است بدين معنا كه شخصيت انسان به روح او است و روح به هنگام مرگ از بدن جدا مى‌گردد و اين بدن نابود مى‌شود و در معاد و قيامت، روح است‌كه در محضر پروردگار حاضر مى‌شود و كيفر يا پاداش مى‌بيند.
٤- بازگشت انسان‌ها به خداوند در قيامت و ادامه زندگى در مرحله جديد به تناسب اعمال و ملكاتى است كه كسب كرده‌اند. البته در آن حيات جديد، انسان باز هم جسم خواهد داشت و جسم او همين جسم دنيايى است با اين تفاوت كه آن جهان مادى نبوده و داراى نظامى غير از نظام اين جهان است.
تصوّر صحيح‌ تصور معاد از باب اعاده معدوم غلط است، زيرا انسان با مرگ نابود نمى‌شود تا معاد مصداق اعاده معدوم باشد. تصور دوم نيز صحيح نيست، زيرا آيات و روايات صراحت دارد كه جهان آخرت غير از جهان دنيا و متفاوت با آن است. علامه طباطبايى ذيل آيه: «يَوْمَ تُبَدُّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماوَاتُ» «١» مى‌نويسد:
دقت كافى در آياتى كه پيرامون تبديل آسمان‌ها و زمين بحث مى‌كند، اين معنا را مى‌رساند كه اين مسأله در عظمت به مثابه‌اى نيست كه در تصور بگنجد ... اين تعبيرها [يى كه در مورد جهان آخرت در آيات و روايات وارد شده است‌] از نظامى خبر مى‌دهد كه ربط و شباهتى به نظام معهود دنيوى ندارد. «٢» و در ذيل آيه «أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ» «٣» مى‌نويسد:
مراد از «خلق جديد» تبديل نشئه دنيا به نشئه‌اى ديگر و داراى نظامى ديگر غير از نظام طبيعى‌