تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٩٢ - تفسير انسان بهترين داور خويش است

*** در آيه بعد مى‌افزايد: گرچه خداوند و فرشتگان او انسان را از تمام اعمالش آگاه مى‌كنند، ولى نيازى به اين اعلام نيست،" بلكه انسان خودش از وضع خود آگاه است" و خود و اعضايش در آن روز بزرگ شاهد و گواه او هستند (بَلِ الْإِنْسانُ عَلى‌ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ).

***" هر چند در ظاهر براى خود عذرهايى بتراشد" (وَ لَوْ أَلْقى‌ مَعاذِيرَهُ‌).

اين آيات در حقيقت همان چيزى را مى‌گويد كه در آيات ديگر قرآن در باره گواهى اعضاى انسان بر اعمال او آمده است، مانند آيه ٢٠ سوره فصلت كه مى‌گويد: شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ‌:

" گوشها و چشمها و پوستهاى تنشان به آنچه انجام مى‌دادند گواهى مى‌دهند" و آيه ٦٥ يس كه مى‌فرمايد: وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ‌:

" دستهاى آنها با ما سخن مى‌گويند، و پاهايشان به اعمالى كه انجام داده‌اند گواهى مى‌دهند"! بنا بر اين در آن دادگاه بزرگ قيامت بهترين گواه بر اعمال انسان، خود اوست، چرا كه او از همه بهتر از وضع خويشتن آگاه است، هر چند خداوند براى اتمام حجت گواهان زياد ديگرى نيز براى او قرار داده است.

" بصيرة" هم معناى مصدرى دارد (بينايى و آگاهى) و هم معنى وصفى (شخص آگاه) و لذا بعضى آن را به معنى" حجت و دليل و برهان" كه آگاهى بخش است تفسير كرده‌اند [١]

---

[١] بنا بر احتمال اول" تاء" آن مصدرى است، و بنا بر احتمال دوم" تاء" تانيث است به خاطر اينكه انسان در اينجا به معنى" جوارح" يا به معنى" نفس" است كه تانيث مجازى دارد، و بعضى نيز آن را" تاء مبالغه" مى‌دانند كه خبر از شدت آگاهى انسان بر خويشتن مى‌دهد.