١- وجودى كه از ناحيه خداى تعالى به موجودات افاضه مى‌شود در حقيقت مانند بارانى كه از آسمان به زمين نازل مى‌شود رحمتى است كه از ناحيه خداوند به موجودات افاضه مى‌گردد. در اصل از هر صورت و محدوديت و اندازه خالى مى‌باشد، و از ناحيه خود موجودات است كه محدود به حدود و داراى اندازه مى‌شوند، مانند آب باران كه اگر داراى قدر معين و شكلى معين مى‌شود بخاطر آب‌گيرهاى مختلف است، كه هر كدام قالب يك اندازه معين و شكلى معين است، موجودات عالم هر كدام به مقدار ظرفيت و قابليت و استعداد خود، وجود را كه عطيه‌ايست الهى مى‌گيرند.

و اين خود اصلى است اساسى و بس عظيم كه آيات بسيارى از كلام الهى بدان دلالت و يا لا اقل اشاره مى‌كند، مانند آيه‌(وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ)[١] و آيه‌(وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ)[٢] و از جمله آيات داله بر آن تمامى آياتى است كه بر قدر دلالت دارد.

و اين امور كه مقدرات و يا اقدار ناميده مى‌شوند گو اينكه خارج از افاضه آسمانى و تقدير كننده آنند، و ليكن در عين حال خارج از ملك خدا نيستند، و بدون اذن او صورت نمى‌گيرند، هم چنان كه فرموده:(إِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ)[٣] و نيز فرموده:(بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً)[٤] و با انضمام اين آيات به آيات مورد بحث اصل ديگرى استفاده مى‌شود كه هم دقيق‌تر و هم داراى مصاديق بيشتر است.

٢- متفرق شدن اين رحمت آسمانى در مسيل‌هاى عالم، و به قالب درآمدنش در آن قالب‌هاى مختلف، بدون كثافات صورت نخواهد گرفت و خواه ناخواه فضولاتى بر بالاى آنها خواهد نشست، چيزى كه هست آن فضولات باطل و از بين رفتنى است، بخلاف خود رحمت نازله، كه حق است، يعنى بقاء و ثبوت دارد، اينجاست كه تمامى موجودات بدو قسم تقسيم مى‌شوند:

يكى حق يعنى ثابت و باقى، و ديگرى باطل يعنى زائل و بى‌دوام.

آنچه حق است از ناحيه خداست، ولى آنچه باطل است مستند به او نيست، هر چند كه‌

[١] و هيچ چيز در عالم نيست جز آنكه منبع و خزينه آن نزد ما خواهد بود ولى از آن بر عالم خلق جز به قدر معينى نمى‌فرستيم. سوره حجر، آيه ٢١.

[٢] و براى شما هشت قسم از چهارپايان ايجاد كرد. سوره زمر، آيه ٦.

[٣] بازگشت امور همه‌اش بسوى اوست. سوره هود آيه ١٢٣.

[٤] بلكه براى خداست همه امور. سوره رعد، آيه ٣١.