بعضى ديگر گفته‌اند: مراد از(بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ) شؤون جسمى و روحى گذشته و فعلى انسان است. و اين همان وجهى است كه نقل كرده و آن را اختيار نموديم.

و نيز از جمله اختلافات ايشان اختلافى است كه در معناى جمله يحفظونه كرده‌اند، بعضى‌[١] آن را به معناى يحفظون عليه گرفته، و بعضى به معناى مطلق حفظ، و بعضى‌[٢] به معناى حفظ از خصوص ناملايمات گرفته‌اند.

و باز از جمله موارد اختلاف مفسرين اختلافى است كه در جمله‌(مِنْ أَمْرِ اللَّهِ) كرده‌اند، كه اين جار و مجرور متعلق به كجا است، بعضى‌[٣] گفته‌اند: متعلق به جمله‌(لَهُ مُعَقِّباتٌ) و صفتى است از براى آن، هم چنان كه در جمله‌(مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ) و يحفظونه دو صفت ديگرى براى آنست. ولى اين توجيه با ظاهر آيه سازگار نيست.

بعضى‌[٤] ديگر گفته‌اند: متعلق است به جمله يحفظونه و كلمه من در آن به معناى باى سببيه و يا به معناى مصاحبت است، و معناى آيه چنين است كه: معقبات، او را بوسيله امر خدا و يا با امر خدا حفظ مى‌كنند.

بعضى‌[٥] ديگر گفته‌اند: متعلق به يحفظونه است و ليكن كلمه من ابتدائيه و يا نشويه است، و معناى آيه چنين است كه: او را حفظ مى‌كنند، در حالى كه ابتداء حفظ و يا منشا آن امر خداست.

بعضى‌[٦] ديگر گفته‌اند: درست است كه متعلق به يحفظونه است، و ليكن كلمه من به معناى عن است، و به آيه چنين معنا مى‌دهد كه: او را از اينكه امر خدا بر او حلول نموده و فرايش بگيرد، نگهدارى مى‌كنند. آن گاه امر را به معناى باس و عذاب تفسير كرده، و آيه را اينطور معنا كرده‌اند كه: معقبات خدا او را از عذاب خدا حفظ مى‌كنند و هر وقت گناهى بكند از خداى سبحان برايش مهلت مى‌خواهند تا عذاب و مؤاخذه، و يا امضاى شقاوت را در باره‌اش تاخير بيندازد تا شايد كه توبه نموده و برگردد. و اغلب اين وجوهى كه نقل كرديم فسادش براى‌

[١] تفسير طبرى، ج ١٣، ص ٨٠.

[٢] تفسير ابى السعود، ج ١٣، ص ٨٠.

[٣] تفسير روح المعانى، ج ١٣، ص ١١٣.

[٤] تفسير الكبير، ج ١٩، ص ١٩.

[٥] تفسير مجمع البيان ج ٤، ص ١٥٢، ط بيروت.

[٦] تفسير روح المعانى، ج ١٣ ص ١١٢.