كسى سخنى نگويد مگر پسنديده و مشروع، زيرا مردم در آن روز مجبورند حرفهاى زشت را ترك كنند، در آن روز، ديگر از كسى قبيحى سرنمى‌زند، ولى نسبت به غير قبيح و پسنديده اذن داده شده‌اند. و ليكن اين حرف اشكال دارد، و آن اين است كه اگر در آن روز، عمل فرض داشته باشد، اختصاص دادن آن به ماذون و مشروع، اختصاص دادن بدون دليل است. آرى، آن روز اصلا روز عمل نيست تا به پاره‌اى اعمال اذن بدهند و به پاره‌اى ديگر ندهند و اجبارى كه گفته‌اند منشا آن همين است كه ظرف قيامت ظرف جزاء است، نه ظرف عمل. و وقتى ظرف، ظرف عمل نباشد ظرف هيچ عمل اختيارى نيست نه نيك و نه بد، چون عمل وقتى نيك و بد مى‌شود كه اختيارى باشد.

علاوه بر اينكه خداى تعالى مى‌فرمايد:(هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ) و معلوم است كه عذرخواهى، عمل قبيحى نيست.

عده‌اى ديگر از مفسرين گفته‌اند: معناى آيه اين است كه در آخرت احدى به حرفى كه نافع باشد از قبيل شفاعت و ميانجى‌گرى تكلم نمى‌كند مگر به اذن او .

و اين معنا برگشتش به اين است كه بگوئيم آيه مورد بحث معناى آيه‌(يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ)[١] را مى‌دهد، و اين تقييدى است كه هيچ شاهدى بر آن نيست. و اگر منظور از آن اين معنا بود جا داشت بفرمايد: لا تكلم نفس عن نفس- و يا- فى نفس الا باذنه- هيچ كس از ناحيه و يا در باره شخص ديگرى سخن نگويد مگر به اذن او هم چنان كه نظيرش آمده و فرموده:(لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً).

از آنچه گذشت وجه جمع ميان آياتى كه تكلم را در روز قيامت اثبات مى‌كند و ميان آياتى كه آن را انكار و نفى مى‌كند معلوم گرديد.

توضيحش اينكه: آياتى كه متعرض مساله تكلم در قيامت است، دو دسته است، يك دسته تكلم را بدون استثناء نفى و يا اثبات مى‌كند مانند:(لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ)[٢] و نيز مانند:(يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها)[٣].

دسته ديگر كلام را چه راست و چه دروغ نفى مى‌كند، مانند آيه‌

[١] در آن روز، شفاعت هيچكس سود نبخشد جز آن كس كه خداى رحمن به او رخصت شفاعت دهد. سوره طه، آيه ١٠٩.

[٢] هيچ انسان و جنى از گناهش پرسش نمى‌شود. سوره الرحمن، آيه ٣٩.

[٣] روزى مى‌آيد كه هر كس از خود با مجادله دفاع مى‌كند. سوره نحل، آيه ١١٤