ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ١١٠ - معناى نعمت ، ريشه، مشتقات و مورد استعمال آن

همين معناست طعام ناعم و جارية ناعمة [١].

بنا بر اين، در همه مشتقات اين كلمه بطورى كه ملاحظه گرديد يك معنى خوابيده، و آن نرمى و پاكيزگى و سازگارى است و مثل اينكه ريشه اين مشتقات نعومت باشد، و اگر مى‌بينيم كه تنها در مورد انسان استعمال مى‌شود براى اين است كه تنها انسان است كه با عقل خود نافع را از ضار تشخيص داده، از نافع خوشش مى‌آيد و از آن متنعم مى‌شود، و از ضار بدش مى‌آيد و آن را ملايم و سازگار با طبع خويش نمى‌بيند، به خلاف غير انسان كه چنين تشخيصى را ندارد، مثلا مال و اولاد و امثال آن براى يكى نعمت است و براى ديگرى نقمت، و يا در يك حال نعمت است و در حالى ديگر نقمت و عذاب.

به همين جهت است كه مى‌بينيم قرآن كريم عطاياى الهى از قبيل مال و جاه و همسران و اولاد و امثال آن را نسبت به انسان نعمت على الاطلاق نخوانده، بلكه وقتى نعمت خوانده كه در طريق سعادت و به رنگ ولايت الهى درآمده آدمى را به سوى خدا نزديك كند. و اما اگر در طريق شقاوت و در تحت ولايت شيطان باشد البته نقمت و عذاب است، نه نعمت، و آيات بر اين معنا بسيار است.

بله، اگر در جايى به خدا نسبت داده شود البته نعمت است و فضل و رحمت، چون او خود خير است و جز خير از ناحيه او افاضه نمى‌شود، و از موهبت خود نتيجه سوء و شر نمى‌خواهد، و چگونه بخواهد با اينكه او رؤوف، رحيم، غفور و ودود است، (وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها)- و اگر بشماريد نعمت‌هاى خدا را شمار را به آخر نمى‌رسانيد و اين خطاب در آيه متوجه تمامى مردم است، يعنى همه شما هم كه دست به دست هم بدهيد باز به آخر نمى‌رسيد. و نيز فرموده:(وَ ذَرْنِي وَ الْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِيلًا)[٢] و نيز فرموده:(ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى‌ عِلْمٍ)[٣].

اين نعمتها كه مورد اشاره اين دو آيه است، و امثال آن، وقتى نعمت است كه به خدا منسوب گردد و اما اگر به كفران كننده خدا نسبت داده شود براى او نقمت و عذاب خواب بود، هم چنان كه فرمود:(لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ)[٤].

[١] مفردات راغب، ماده نعم .

[٢] مرا با تكذيبگران نازپرورده بگذار، و چند روزى مهلتشان ده. سوره مزمل، آيه ١١.

[٣] آن گاه چون نعمتى از جانب خويش بدو دهيم گويد آن را به خاطر علمى كه داشته‌ام به من داده‌اند. سوره زمر، آيه ٤٩.

[٤] اگر شكر نعمت بگزاريد هر آينه بطور قطع( نعمتتان را) بيشتر مى‌كنم، و اگر كفر بورزيد همانا عذاب من سخت است. سوره ابراهيم، آيه ٧.