ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٤٩ - عالم هستى داراى دو وجه است وجه ضرورت و تقدير و وجه امكان و اختيار

كه مساله اختيار و استطاعت را بالوجدان در خود مى‌ديدند، و همين وجدانى بودن، ايشان را باز داشته از اينكه در اين باره چيزى بگويند، چون گو اينكه توهم به دلهايشان چنگ زده و ليكن ميان توهم و پرسش ملازمه هست كه قطعا اگر آن و جدان مانع نمى‌شد، مى‌پرسيدند.

رسول خدا ٦ هم در پاسخ سؤالشان فرمود: كل ميسر لما خلق له- هر كس براى رسيدن به آنچه كه تقدير برايش نوشته، راه آسان دارد و اين كلام از آيه شريفه‌(ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ)[١] كه راجع به چگونگى خلقت انسانى است اقتباس شده و معنايش اين است: هر فردى از اهل بهشت كه خدا براى آنجا خلقشان كرده است. و در اين باره فرموده‌(وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ)[٢]. غايتى در خلقتش منظور شده و خداوند او را براى رسيدن به آن غايت به راه انداخته و اسباب آن را فراهم و سير و سلوك به سوى آن غايت را برايش آسان ساخته.

پس در ميان انسانى كه برايش بهشت نوشته شده و ميان بهشتش راهى است كه هيچ چاره‌اى از پيمودنش نيست هم چنان كه ميان انسانى كه برايش جهنم نوشته شده و بين جهنم راهى است كه او نيز بايد بپيمايد. راه بهشت عبارت است از ايمان و تقوا و راه دوزخ عبارت است از شرك و معصيت. انسانى كه بهشت برايش نوشته شده، بهشتى برايش نوشته شده كه راه آن ايمان و تقوا است، پس او نمى‌تواند فكر كند حال كه من اهل بهشتم چرا خود را مقيد به ايمان و تقوا سازم و همچنين آن كس كه آتش برايش نوشته شده آتشى برايش حتمى شده كه راهش شرك و معصيت است نه آتش مطلق كه اگر راه شرك و گناه را هم نپيمود باز به آن برسد.

به همين جهت رسول خدا ٦ بنا به روايت على (ع) دنبال جمله كل ميسر لما خلق له اين آيه را تلاوت كردند:(فَأَمَّا مَنْ أَعْطى‌ وَ اتَّقى‌ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى‌ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى‌ وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنى‌ وَ كَذَّبَ بِالْحُسْنى‌ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى‌)[٣].

بنا بر اين، كسى كه توقع دارد به يكى از اين دو غايت برسد بدون اينكه راه آن غايت را پيموده باشد، عينا مانند كسى خواهد بود كه توقع دارد نخورده سير و نياشاميده سيراب شود و

[١] سپس راه را بر او آسان گردانيد. سوره عبس، آيه ٢٠.

[٢] بسيارى از جن و انس را براى جهنم واگذارديم. سوره اعراف، آيه ١٧٩.

[٣] اما آنكه بخشش كرد و پرهيزكار بود و( كلمه) نيكو را تصديق كرد پس به زودى طريقه آسانى براى وى ميسر كنيم و اما آنكه بخل ورزيد و بى‌نيازى جست و( كلمه) نيكو را تكذيب كرد زود باشد كه طريقه سختى پيش وى آريم. سوره ليل، آيه ٥- ١٠