حق خالص است و در آن باطل نيست،- و اين خلوص از حرف لام در الحق استفاده مى‌شود كه افاده حصر مى‌كند- پس اين آيات، آياتى است كه در دلالتش قاطع است، و اين قرآن حق است، و ليكن بيشتر مردم ايمان نمى‌آورند، نه به آن آيات ديدنى و نه به اين آيات شنيدنى كه نازل شده، و از لحن كلام، ملامت و عتاب فهميده مى‌شود.

پس، از آنچه گذشت معلوم شد كه لام در كلمه الحق حصر را مى‌رساند، و مفادش اين است كه آنچه بسوى تو نازل شده فقط و فقط حق است، نه اينكه باطل محض و يا آميخته به باطل باشد.

مفسرين در تركيب اين آيه، و معناى مفردات آن از قبيل اسم اشاره ، معناى كلمه آيات و كلمه كتاب ، و معناى حصرى كه در الحق است، و اينكه مراد از اكثر الناس چيست به چند قول مختلف و متنوع اختلاف كرده‌اند كه ظاهرتر از همه و مناسب‌تر به سياق آيات، همان معنايى است كه ما ذكر كرديم، و هر كه بخواهد اقوال ايشان را به تفصيل ببيند بايد به كتب مطول مراجعه كند.

(اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى‌ عَلَى الْعَرْشِ).

راغب در مفردات مى‌گويد: عمود چيزى است كه خيمه به آن تكيه دارد و مى‌ايستد، و جمع آن، هم عمد - به ضم عين و ميم- مى‌آيد و هم عمد به فتح عين و ميم- و در آيه‌(فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ) عمدهم قرائت كرده‌اند، و نيز در قرآن كريم آمده:(بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها)[١]. و بعضى‌[٢] گفته‌اند: عمد- به دو فتحه-، اسم جمع عماد است نه جمع.

و غرض اين آيه ياد دادن دليل ربوبيت پروردگار متعال است، و اينكه او واحد است و شريك ندارد، و آن آسمانها است كه بدون پايه و ستونى كه بر آن تكيه داشته باشد و شما با چشمتان ببينيد هم چنان مرفوع و بلند است، و در آن نظامى جريان دارد، شمسى و قمرى دارد كه تا زمانى معين در آن مى‌چرخند، و ناچار بايد كسى باشد كه به اين امور قيام بكند، آسمانها را بدون پايه بلند كند، نظام در آنها را منظم سازد شمس و قمر را مسخر كند، امور عالم را تدبير نمايد و اين آيات را از يكديگر جدا نموده يك به يك شرح دهد، تا شايد شما به لقاى پروردگارتان يقين كنيد، پس آن كسى كه قائم به تدبير عالم و تفصيل آيات است همان خداست، و در نتيجه تنها رب همه عالم او است، و رب ديگرى غير او نيست.

[١] مفردات راغب، ماده عمد .

[٢] روح المعانى، ج ١٣، ص ٨٦، ط بيروت.