متحد مى‌گيرند، بطورى كه خود آن زمان هم حادثى از حوادث شده، جنبه ظرفيتش لغو مى‌گردد، آن گاه چنين زمانى را مظروف براى زمان ديگرى مى‌گيرند و مثلا مى‌گويند: روز قربان در ماه ذى الحجه است، و روز عاشورا در ماه محرم است. خداى تعالى هم از همين باب فرموده:(يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ)[١]. و اگر در آيه مورد بحث هم اين عنايت صحيح باشد، به همين عنايت ممكن است ضمير در ياتى را به كلمه يوم برگرداند.

و اينكه فرمود:(لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ) اصلش لا تتكلم نفس بوده، و يكى از دو حرف تاء حذف شده و حذف يكى از دو تاء باب تفعل شايع و قياسى است.

و باء در باذنه براى مصاحبت است، پس در حقيقت استثناء از كلام است، نه از متكلم، به خلاف آيه‌(لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ)[٢] كه استثناء از متكلم است.

و معناى آيه مورد بحث اين است كه: هيچ نفسى به كلامى تكلم نمى‌كند مگر به آن كلامى كه به اذن خدا همراه باشد، نه مانند دنيا كه هر حرفى بخواهد بزند، چه خدا اجازه تشريعى داده باشد و چه نداده باشد.

و اين صفت را كه كسى تكلم نمى‌كند مگر به اذن او از خواص معرف روز قيامت شمرده و حال آنكه اختصاص به آن ندارد، هيچ نفسى از نفوس تكلم نمى‌كند و هيچ حادثى از حوادث در هيچ وقتى از اوقات اتفاق نمى‌افتد مگر به اذن او.

در پاره‌اى از بحثهاى گذشته هم گفتيم كه غالب معرفهايى كه خداوند در قرآن براى روز قيامت ذكر كرده، با اينكه در سياق اوصاف خاصه به آن آورده است معذلك شامل غير آن هم مى‌شود، مانند آيه‌(يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى‌ عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْ‌ءٌ)[٣] و آيه‌(يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ ما لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ)[٤] و آيه‌(يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ)[٥] و همچنين آياتى ديگر. و به خوبى واضح است كه اين اوصاف مختص به روز قيامت نيست، چون هيچ وقت چيزى بر خدا پوشيده نيست و هيچ وقت چيزى كسى را از غضب او نگاه نمى‌دارد، و هيچ وقت كسى قدرتى ندارد تا براى كسى كارى صورت دهد مگر به اذن او،

[١] روزى كه ساعت قيام مى‌كند. سوره جاثيه، آيه ٢٧

[٢] حرف نمى‌زنند مگر كسى كه رحمان اذنش داده باشد. سوره نبا، آيه ٣٨

[٣] روزى كه ايشان آشكار و هويدايند هيچ چيز از ايشان بر خدا پوشيده نيست. سوره مؤمن، آيه ١٧

[٤] روزى كه به عقب برمى‌گرديد چيزى نداريد كه از خدا نگهتان بدارد. سوره مؤمن، آيه ٣٣

[٥] روزى كه هيچ كس قدرتى ندارد كه براى كسى كارى كند و امر در آن روز از آن خداست سوره انفطار، آيه ١٩