توحیدش عجیب است ، موعظه‌اش عجیب است ، دعا و عبادتش عجیب است ، تحلیل تاریخ زمان خودش هم عجیب است . علی وقتی تحلیل می‌کند معاویه را ، تحلیل می‌کند عثمان را ، تحلیل می‌کند خوارج را ، تحلیل می‌کند سایر جریانها را ، عجیب تحلیل می‌کند . از جمله علی علیه السلام درباره خوارج‌ اینطور می‌فرماید : « ثم انتم شرار الناس » شما بدترین مردم هستید . به‌ این مقدس مابها می‌گوید شما بدترین مردم هستید چرا ؟ ما اگر باشیم‌ می‌گوییم : ای آقا ، بالاخره هر چه باشد آدمهای بی ضرری هستند ، آدمهای‌ خوبی هستند . ما اینجور آدمها را می‌گوئیم آدمهای خوب . از نظر ما اینها آدمهای خوب هستند . ولی آیا می‌دانید چرا علی می‌گوید شما بدترین مردم‌ هستید ؟ جمله بعدش این است : « و من رمی به الشیطان مرامیه و ضرب به‌ تیهه » . شما به این دلیل بسیار مردم بدی هستید که شما تیرهایی هستید در دست شیطانها ، شیطان شما را به منزله تیر قرار می‌دهد ، در کمان خودش‌ می‌گذارد و هدف خود را می‌کوبد . علی ( ع ) می‌گوید : شما ابزار بسیار قاطعی هستید در دست شیطانها . و این را هم توجه داشته باشید که در زمان‌ علی علیه السلام یک طبقه منافق امثال عمر و عاص و معاویه پیدا شده بودند که اینها عالم و دانا بودند و واقعیتها را می‌دانستند ، والله علی را از دیگران بهتر می‌شناختند . این شهادت تاریخ است که معاویه به علی ارادت‌ داشت و با او می‌جنگید . ( دنیا طلبی ، حرص ، عقده روحی داشتن ، از اینها غافل نمانید ) دلیلش این است که بعد از شهادت علی علیه السلام هر کس از صحابه نزدیک علی [ نزد او می‌آمد ] به او می‌گفت علی را برای من‌ توصیف کن . وقتی توصیف می‌کردند اشکهایش جاری می‌شد و می‌گفت : هیهات‌ که دیگر روزگار مانند